Bạn có bao giờ tự hỏi tại sao có những người lương tháng chỉ mười triệu đồng nhưng vẫn sống thong dong, trong khi có người kiếm được ba mươi, bốn mươi triệu đồng lại thường xuyên rơi vào cảnh nợ nần hoặc “cháy túi” mỗi cuối tháng? Sự khác biệt ở đây không nằm ở khả năng kiếm tiền, mà nằm ở kỹ năng quản lý tài chính cá nhân.
Thực tế, kiếm tiền chỉ là một phần của cuộc chơi tài chính. Nếu ví cuộc đời tài chính của bạn như một trận bóng đá, thì việc kiếm tiền giống như những tiền đạo ghi bàn. Tuy nhiên, nếu hàng phòng ngự của bạn yếu kém, tiền kiếm được bao nhiêu cũng sẽ “chảy” sạch ra ngoài. Bài viết này Nền Tảng Đầu Tư sẽ giúp bạn hiểu sâu về bản chất của việc quản lý tiền bạc và lý do vì sao chỉ giỏi kiếm tiền là chưa đủ để xây dựng một tương lai vững chắc.
Quản lý tài chính cá nhân là gì?
Nói một cách đơn giản nhất, quản lý tài chính cá nhân là cách bạn sử dụng từng đồng tiền mình kiếm được sao cho hiệu quả nhất. Nó không chỉ đơn thuần là việc tiết kiệm hay ghi chép chi tiêu vào một cuốn sổ. Đó là một quá trình tổng thể bao gồm: kiếm tiền, chi tiêu, tiết kiệm, bảo vệ và đầu tư.
Hãy tưởng tượng bạn đang điều phối một đội bóng.
- Tiền đạo (Kiếm tiền): Là nguồn thu nhập từ lương, kinh doanh hay nghề tay trái. Nhiệm vụ của tiền đạo là đem tiền về.
- Tiền vệ (Chi tiêu & Tiết kiệm): Là khả năng điều tiết dòng tiền. Bạn cần phân phối tiền vào đúng chỗ: tiền nhà, tiền ăn, tiền học và giữ lại một phần để dự phòng.
- Hậu vệ & Thủ môn (Bảo vệ & Đầu tư): Là lớp lá chắn cuối cùng giúp bạn không bị “thủng lưới” khi ốm đau, thất nghiệp, đồng thời giúp số tiền còn lại sinh sôi nảy nở.
Nếu bạn chỉ có tiền đạo giỏi mà không có hậu vệ, bạn có thể dẫn trước ở hiệp một (khi còn trẻ, còn sức lao động) nhưng sẽ dễ dàng thua cuộc ở hiệp hai (khi về già hoặc gặp biến cố). Quản lý tài chính cá nhân chính là chiến thuật để đội bóng của bạn giành chiến thắng cuối cùng: sự tự do về tiền bạc.
Tại sao giỏi kiếm tiền thôi là chưa đủ?
Nhiều người mới bắt đầu thường rơi vào cái bẫy tư duy: “Chỉ cần tôi kiếm được nhiều tiền hơn, mọi vấn đề tài chính sẽ biến mất”. Đây là một sai lầm chết người. Thực tế, khi thu nhập tăng lên, nhu cầu hưởng thụ của con người cũng tăng theo một cách tự nhiên. Hiện tượng này được gọi là “lạm phát lối sống”.
Bẫy lạm phát lối sống
Hãy lấy ví dụ về một bạn trẻ tên Nam. Khi mới ra trường lương tám triệu, Nam ở nhà trọ bình dân và đi xe máy cũ. Khi lương tăng lên hai mươi triệu, Nam chuyển sang căn hộ chung cư cao cấp hơn và mua trả góp một chiếc xe tay ga đắt tiền. Đến khi lương đạt mốc bốn mươi triệu, Nam bắt đầu mua sắm đồ hiệu, đi du lịch sang chảnh thường xuyên hơn.
Kết quả là dù lương tăng gấp năm lần, số dư tài khoản của Nam vào ngày cuối tháng vẫn gần bằng không. Nam đang giỏi kiếm tiền, nhưng lại cực kỳ kém trong việc giữ tiền. Nếu chẳng may công ty cắt giảm nhân sự, Nam sẽ rơi vào khủng hoảng ngay lập tức vì các khoản chi phí cố định quá lớn.
Tiền có giá trị theo thời gian
Một lý do khác khiến việc chỉ kiếm tiền là không đủ chính là sự sụt giảm giá trị của đồng tiền (lạm phát). Nếu bạn kiếm được một tỷ đồng và chỉ để trong ngăn kéo, sau mười năm, số tiền đó vẫn là một tỷ nhưng sức mua của nó có thể đã giảm đi một nửa.
Quản lý tài chính cá nhân giúp bạn hiểu rằng: Tiền phải được “vận động”. Bạn cần biết cách đưa tiền vào những kênh tài sản có khả năng tăng trưởng cao hơn lạm phát để bảo vệ công sức lao động của mình.
Những hiểu lầm phổ biến của người mới về quản lý tài chính
Người mới thường có cái nhìn khá lệch lạc về việc quản lý tiền bạc, dẫn đến tâm lý e ngại hoặc thực hiện sai cách.
Hiểu lầm 1: “Tôi không có nhiều tiền nên không cần quản lý”
Đây là nhầm tưởng phổ biến nhất. Nhiều người đợi đến khi có tiền tỷ mới nghĩ đến chuyện quản lý. Thực tế, bạn phải quản lý tốt số tiền nhỏ thì mới có cơ hội sở hữu số tiền lớn. Quản lý tài chính không phải là để xem bạn giàu thế nào, mà là để giúp bạn thoát khỏi cảnh “thiếu trước hụt sau” và xây dựng thói quen tốt.
Hiểu lầm 2: “Quản lý tài chính là thắt lưng buộc bụng, sống khổ sở”
Quản lý tiền không có nghĩa là bạn phải nhịn ăn, nhịn mặc hay cắt bỏ mọi niềm vui trong cuộc sống. Ngược lại, nó giúp bạn tiêu tiền một cách thông minh hơn. Khi bạn có kế hoạch rõ ràng, bạn sẽ biết chính xác mình có thể chi bao nhiêu cho việc giải trí mà không phải lo lắng về tiền thuê nhà tháng tới. Đó là sự tự do trong tâm trí, chứ không phải sự gò bó.
Hiểu lầm 3: “Chỉ cần gửi tiết kiệm ngân hàng là đủ an toàn”
Gửi tiết kiệm là một phần quan trọng nhưng không phải là tất cả. Trong một nền kinh tế năng động như Việt Nam, việc chỉ dựa vào lãi suất ngân hàng đôi khi không đủ để giúp bạn đạt được những mục tiêu lớn như mua nhà hay nghỉ hưu sớm. Bạn cần làm quen với các khái niệm đầu tư như cổ phiếu hay quỹ mở để tối ưu hóa lợi nhuận.
Quy trình 4 bước quản lý tài chính cho người mới bắt đầu
Để bắt đầu, bạn không cần phải là một chuyên gia kinh tế. Hãy đi từ những bước cơ bản nhất theo trình tự dưới đây:
Bước 1: Kiểm soát dòng tiền (Kiếm và Tiêu)
Bước đầu tiên là phải biết tiền của mình đi đâu. Hãy tập thói quen ghi chép lại mọi khoản chi trong vòng một đến ba tháng. Hiện nay có rất nhiều ứng dụng trên điện thoại giúp bạn làm việc này chỉ với vài lần chạm.
Bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy mình đã chi bao nhiêu tiền cho những thứ vụn vặt như cà phê, trà sữa hay những món đồ mua sắm ngẫu hứng trên mạng. Việc nhìn thấy những con số thực tế sẽ giúp bạn tự điều chỉnh hành vi chi tiêu mà không cần ai nhắc nhở.
Bước 2: Xây dựng “tấm khiên” bảo vệ (Quỹ dự phòng)
Trước khi nghĩ đến việc làm giàu, hãy học cách bảo vệ bản thân. Quỹ dự phòng là số tiền bạn dành riêng cho những tình huống khẩn cấp như: hỏng xe, ốm đau bất ngờ hoặc mất việc làm.
Lời khuyên thông thường là hãy tích lũy một số tiền tương đương từ ba đến sáu tháng chi tiêu thiết yếu của bạn. Ví dụ, mỗi tháng bạn tiêu hết mười triệu đồng, thì quỹ dự phòng lý tưởng sẽ nằm trong khoảng từ ba mươi đến sáu mươi triệu đồng. Khoản tiền này nên được để ở nơi dễ rút ra nhất, ví dụ như tài khoản thanh toán hoặc sổ tiết kiệm online có thể tất toán ngay.
Bước 3: Phân bổ ngân sách thông minh
Thay vì tiêu hết rồi mới tiết kiệm số còn lại (thường là không còn gì), hãy đảo ngược quy trình: Tiết kiệm trước, tiêu xài sau.
Một phương pháp đơn giản cho người mới là chia thu nhập thành các phần bằng văn bản (không cần bảng biểu phức tạp):
- Năm mươi phần trăm thu nhập dành cho các nhu cầu thiết yếu: tiền nhà, tiền ăn, xăng xe, điện nước.
- Ba mươi phần trăm dành cho sở thích cá nhân: đi chơi, mua sắm, học tập thêm.
- Hai mươi phần trăm còn lại dùng để trả nợ hoặc mang đi đầu tư.
Nếu bạn thấy phần thiết yếu chiếm quá nhiều, hãy tìm cách cắt giảm các khoản không cần thiết hoặc nỗ lực tăng thu nhập.
Bước 4: Tăng trưởng tài sản (Đầu tư)
Đây là bước giúp bạn tiến tới sự giàu có thực sự. Sau khi đã có quỹ dự phòng và dư ra một khoản nhỏ mỗi tháng, hãy bắt đầu tìm hiểu về các kênh đầu tư. Tại Việt Nam, bạn có thể bắt đầu với những số vốn rất nhỏ.
Ví dụ, thay vì để tiền nằm yên, nhiều người chọn mua cổ phiếu của những doanh nghiệp đầu ngành như Hòa Phát (HPG) hoặc Vinamilk (VNM). Khi doanh nghiệp làm ăn có lãi và tăng trưởng, giá trị khoản đầu tư của bạn sẽ tăng lên theo thời gian. Tuy nhiên, lưu ý rằng đầu tư luôn đi kèm với rủi ro, bạn nên dành thời gian tìm hiểu kiến thức trước khi bắt đầu.
Phân biệt Tài sản và Tiêu sản: Bí quyết để không bao giờ nghèo
Một trong những bài học quan trọng nhất của quản lý tài chính cá nhân là phân biệt được giữa tài sản và tiêu sản.
- Tài sản: Là những thứ bỏ tiền vào túi bạn. Ví dụ: Bạn dùng tiền mua cổ phiếu Hòa Phát, hàng năm bạn nhận được cổ tức, đó là tài sản. Hoặc bạn mua một căn nhà rồi cho thuê, tiền thuê nhà hàng tháng chảy vào túi bạn, đó là tài sản.
- Tiêu sản: Là những thứ lấy tiền ra khỏi túi bạn. Ví dụ: Bạn mua một chiếc xe máy đắt tiền để “oai” với bạn bè. Chiếc xe này khiến bạn tốn tiền xăng, tiền bảo dưỡng, tiền gửi xe và giá trị của nó giảm dần theo từng năm. Đó là tiêu sản.
Người nghèo và người trung lưu thường tập trung mua tiêu sản vì họ nghĩ đó là tài sản. Người giàu tập trung tích lũy tài sản trước, sau đó mới dùng lợi nhuận từ tài sản để mua tiêu sản phục vụ cuộc sống.
Ví dụ thực tế: Giả sử bạn có một khoản tiền nhàn rỗi là một trăm triệu đồng.
- Cách 1: Bạn mua một chiếc xe SH đời mới (Tiêu sản). Sau 3 năm, chiếc xe có thể chỉ còn giá trị sáu mươi triệu đồng.
- Cách 2: Bạn dùng một phần tiền đó đầu tư vào kiến thức và một phần mua cổ phiếu của các doanh nghiệp uy tín (Tài sản). Sau 3 năm, nếu thị trường thuận lợi, số tiền đó có thể tăng trưởng lên một trăm ba mươi hoặc một trăm năm mươi triệu đồng.
Sự lựa chọn giữa tài sản và tiêu sản sẽ quyết định tình hình tài chính của bạn sau năm hay mười năm tới.
Lời khuyên cho người mới bắt đầu ngay hôm nay
Đừng để sự phức tạp của các con số làm bạn nản lòng. Quản lý tài chính cá nhân là một hành trình dài hơi, và bạn có thể bắt đầu bằng những bước rất nhỏ:
- Ghi chép chi tiêu ngay hôm nay: Dù chỉ là một ổ bánh mì hay một ly cà phê, hãy ghi lại. Sự minh bạch về dòng tiền là khởi đầu của sự giàu có.
- Thiết lập quỹ dự phòng ngay lập tức: Hãy trích ra dù chỉ năm trăm nghìn hay một triệu đồng mỗi tháng để bỏ vào một tài khoản riêng. Cảm giác có một khoản tiền bảo vệ sẽ giúp bạn tự tin hơn rất nhiều trong cuộc sống.
- Học hỏi không ngừng: Đọc sách, nghe podcast hoặc theo dõi các website giáo dục uy tín về tài chính. Kiến thức chính là tài sản có lãi suất cao nhất.
- Kiểm tra quy định hiện hành: Khi tham gia các hoạt động đầu tư hay bảo hiểm, hãy lưu ý kiểm tra các quy định về thuế, luật chứng khoán hoặc các quy định tài chính mới nhất để đảm bảo quyền lợi của mình.
Quản lý tài chính cá nhân không phải là để trở thành một “cỗ máy giữ tiền” khô khan. Mục tiêu cuối cùng là để bạn có một cuộc sống an tâm, tự chủ và có đủ nguồn lực để thực hiện những ước mơ của mình. Đừng để tiền bạc làm chủ bạn, hãy học cách làm chủ tiền bạc ngay từ hôm nay.
