Chào mừng bạn đến với bước chân đầu tiên trên hành trình tìm hiểu về thế giới tài chính. Nếu bạn đang thắc mắc cổ phiếu là gì và tại sao những ông lớn như Vinamilk hay Hòa Phát lại đưa tài sản của họ lên sàn chứng khoán để ai cũng có thể mua được, thì bài viết này dành riêng cho bạn.
Chúng ta sẽ không dùng những thuật ngữ khô khan hay những con số nhức đầu. Thay vào đó, hãy coi đây là một cuộc trò chuyện thân tình để bạn thực sự hiểu về bản chất của việc sở hữu một phần doanh nghiệp.
1. Cổ phiếu là gì? Cách hiểu đơn giản nhất cho người mới
Để trả lời câu hỏi cổ phiếu là gì, hãy tưởng tượng một câu chuyện đời thường như thế này.
Bạn và 9 người bạn khác cùng nhau góp tiền để mở một tiệm cà phê. Tổng số tiền cần thiết là 1 tỷ đồng. Mỗi người góp 100 triệu đồng. Để xác nhận bạn đã góp vốn, cả nhóm ký một tờ giấy xác nhận: “Bạn sở hữu 10% tiệm cà phê này”.
Trong thế giới tài chính, tờ giấy đó chính là cổ phiếu.
Khi bạn mua cổ phiếu của một công ty, ví dụ như Công ty Cổ phần Sữa Việt Nam (Vinamilk – mã chứng khoán: VNM), thực chất bạn đang nắm giữ một tấm “giấy chứng nhận” rằng bạn là một trong những chủ sở hữu của công ty đó. Dù bạn chỉ mua 100 cổ phiếu, bạn vẫn là một cổ đông, một người chủ nhỏ của Vinamilk.
Cổ phiếu không phải là một khoản cho vay
Đây là điểm cực kỳ quan trọng mà người mới hay nhầm lẫn. Khi bạn gửi tiền vào ngân hàng, ngân hàng nợ bạn và phải trả lãi. Nhưng khi bạn mua cổ phiếu, doanh nghiệp không nợ bạn tiền. Bạn mang tiền đến “góp vốn” cùng họ để làm ăn.
- Nếu công ty làm ăn có lãi: Bạn được chia phần (gọi là cổ tức) và giá trị phần vốn của bạn tăng lên.
- Nếu công ty thua lỗ: Bạn cùng chịu lỗ với công ty.
Vì vậy, hãy nhớ kỹ: Cổ phiếu là bằng chứng xác nhận quyền sở hữu, không phải là giấy vay nợ.
2. Tại sao doanh nghiệp lại phát hành cổ phiếu? Câu chuyện của Vinamilk
Nhiều người tự hỏi: “Nếu doanh nghiệp đang làm ăn tốt, sao họ không giữ lại tiêu một mình mà lại đem chia sẻ quyền sở hữu cho người lạ thông qua việc phát hành cổ phiếu?”.
Hãy lấy ví dụ về Vinamilk (VNM) để hiểu rõ hơn. Giả sử Vinamilk muốn xây dựng thêm 5 trang trại bò sữa quy chuẩn quốc tế tại các tỉnh miền Trung. Chi phí để mua đất, xây chuồng trại, nhập khẩu bò giống từ Úc và lắp đặt hệ thống vắt sữa tự động có thể lên tới hàng nghìn tỷ đồng.
Lúc này, Vinamilk có hai lựa chọn chính:
Lựa chọn 1: Đi vay ngân hàng
Vinamilk có thể vay 1.000 tỷ đồng từ ngân hàng. Tuy nhiên, hàng tháng công ty sẽ phải trả một khoản lãi suất rất lớn, dù trang trại đó đã có sữa để bán hay chưa. Điều này tạo ra áp lực tài chính cực kỳ nặng nề. Nếu rủi ro xảy ra (như dịch bệnh ở bò), công ty vẫn phải trả nợ đúng hạn, nếu không sẽ bị siết nợ.
Lựa chọn 2: Phát hành cổ phiếu (Huy động vốn từ cộng đồng)
Thay vì đi vay, Vinamilk quyết định phát hành thêm cổ phiếu. Họ mời gọi các nhà đầu tư (là những người như bạn và tôi) góp tiền vào.
- Lợi ích cho Vinamilk: Công ty có ngay 1.000 tỷ đồng để xây trang trại mà không phải trả lãi hàng tháng. Số tiền này là “vốn chủ sở hữu”, nghĩa là vốn của chính những người chủ.
- Lợi ích cho nhà đầu tư: Khi trang trại đi vào hoạt động, sản lượng sữa tăng lên, lợi nhuận của Vinamilk tăng cao, những người nắm giữ cổ phiếu sẽ được hưởng lợi.
Bằng cách này, doanh nghiệp có thể thực hiện những dự án khổng lồ mà một cá nhân hay một nhóm nhỏ không đủ sức gánh vác. Đó chính là sức mạnh của việc huy động vốn qua thị trường chứng khoán.
3. Hiểu lầm phổ biến: Cổ phiếu có phải là “đánh bạc”?
Đây là rào cản lớn nhất khiến nhiều người Việt Nam e dè với chứng khoán. Họ thường nghe kể về những người “trắng tay vì cổ phiếu” và mặc định đây là một trò may rủi.
Sự khác biệt nằm ở giá trị thực
Đánh bạc là một trò chơi có tổng bằng không, tiền từ túi người này sang túi người kia dựa trên sự may rủi. Cổ phiếu thì khác, nó gắn liền với hoạt động kinh doanh thực tế.
Hãy nhìn vào Tập đoàn Hòa Phát (HPG). Khi bạn sở hữu cổ phiếu HPG, bạn đang sở hữu một phần của những lò cao luyện thép đỏ lửa ngày đêm tại Dung Quất. Giá cổ phiếu HPG tăng hay giảm về dài hạn phụ thuộc vào việc Hòa Phát bán được bao nhiêu tấn thép, họ tối ưu chi phí ra sao và nhu cầu xây dựng của xã hội như thế nào.
Sai lầm của người mới
Người mới thường “chơi” chứng khoán theo kiểu nghe tin đồn, mua vì thấy giá đang tăng mà không hiểu công ty đó làm gì. Lúc này, việc đầu tư thực sự trở thành đánh bạc vì bạn đang đặt cược vào những thứ mình không hiểu rõ.
Cách hiểu đúng: Đầu tư cổ phiếu là đầu tư vào sức lao động, trí tuệ và tài sản của một doanh nghiệp. Nếu doanh nghiệp đó tạo ra giá trị cho xã hội, giá trị cổ phiếu của bạn sẽ tăng theo thời gian.
4. Bạn nhận được gì khi nắm giữ cổ phiếu?
Khi đã hiểu cổ phiếu là gì, bạn cần biết mình có quyền lợi gì khi cầm tấm “giấy chứng nhận” này trong tay. Có 3 quyền lợi chính mà bạn cần quan tâm:
Quyền nhận cổ tức (Tiền “tươi” thóc thật)
Cổ tức là phần lợi nhuận sau thuế mà công ty chia cho cổ đông. Ví dụ, nếu Vinamilk làm ra 10.000 tỷ lợi nhuận, họ có thể trích ra 5.000 tỷ để trả cổ tức bằng tiền mặt cho tất cả những ai đang giữ cổ phiếu VNM. Đây là nguồn thu nhập thụ động tuyệt vời dành cho những người thích sự ổn định.
Quyền hưởng chênh lệch giá (Mua thấp bán cao)
Nếu bạn mua cổ phiếu của một công ty khởi nghiệp công nghệ khi nó còn nhỏ, và sau 5 năm công ty đó lớn mạnh như FPT, giá cổ phiếu có thể tăng gấp nhiều lần. Bạn bán cổ phiếu đó đi và thu về khoản lợi nhuận chênh lệch. Đây thường là mục tiêu chính của phần lớn các nhà đầu tư trên thị trường.
Quyền biểu quyết (Làm chủ thực sự)
Dù bạn chỉ sở hữu một lượng nhỏ cổ phiếu, bạn vẫn có quyền tham gia Đại hội đồng cổ đông thường niên. Bạn có quyền bỏ phiếu cho các quyết định quan trọng như: Bầu ban lãnh đạo mới, quyết định đầu tư vào dự án mới, hay thông qua kế hoạch trả cổ tức.
Lưu ý: Tỷ lệ quyền lực của bạn tương ứng với số lượng cổ phiếu bạn nắm giữ. Người nắm giữ 51% cổ phiếu sẽ có tiếng nói quyết định cao nhất trong công ty.
5. Các loại cổ phiếu phổ biến tại Việt Nam
Trên thị trường hiện nay, bạn sẽ chủ yếu gặp hai loại cổ phiếu chính. Việc phân biệt chúng giúp bạn biết mình đang đứng ở vị trí nào.
Cổ phiếu phổ thông (Cổ phiếu thường)
Đây là loại phổ biến nhất mà bạn thấy trên bảng điện tử hàng ngày.
- Đặc điểm: Có quyền biểu quyết, được nhận cổ tức (nếu có lãi và được duyệt chi).
- Rủi ro: Nếu công ty phá sản, bạn là người cuối cùng nhận lại những gì còn sót lại (sau khi công ty đã trả nợ ngân hàng, trả lương nhân viên và trả cho cổ đông ưu đãi).
Cổ phiếu ưu đãi
Loại này thường dành cho những đối tượng đặc biệt hoặc trong các đợt gọi vốn riêng lẻ.
- Đặc điểm: Bạn được ưu tiên nhận cổ tức với một mức cố định (thường cao hơn cổ phiếu thường). Nếu công ty giải thể, bạn cũng được ưu tiên nhận lại tài sản trước cổ đông thường.
- Hạn chế: Thường thì cổ đông ưu đãi sẽ không có quyền biểu quyết.
Đối với người mới bắt đầu, chúng ta thường tập trung vào cổ phiếu phổ thông vì tính linh hoạt và dễ mua bán trên sàn chứng khoán.
6. Tại sao giá cổ phiếu lại thay đổi liên tục?
Nhiều người mới cảm thấy chóng mặt khi thấy giá cổ phiếu nhảy múa liên tục từng giây trên bảng điện. Tại sao lại như vậy?
Thị trường chứng khoán giống như một cái chợ khổng lồ. Giá cả được quyết định bởi Cung và Cầu.
- Khi nhiều người muốn mua (Cầu tăng): Ví dụ, Hòa Phát công bố lợi nhuận quý này tăng đột biến do xuất khẩu thép sang châu Âu thuận lợi. Ai cũng muốn sở hữu một phần Hòa Phát, họ sẵn sàng trả giá cao hơn để mua được cổ phiếu HPG. Lúc này giá tăng.
- Khi nhiều người muốn bán (Cung tăng): Giả sử có tin đồn về việc nguyên liệu đầu vào tăng giá mạnh ảnh hưởng đến lợi nhuận. Người đang giữ cổ phiếu lo sợ và muốn bán đi để thu tiền về. Khi lượng người bán nhiều hơn người mua, giá sẽ giảm.
Trong ngắn hạn, giá cổ phiếu có thể bị tác động bởi tin tức, tâm lý đám đông hoặc tình hình kinh tế chung (như lạm phát, lãi suất ngân hàng). Tuy nhiên, về dài hạn, giá cổ phiếu luôn đi theo giá trị thực của doanh nghiệp.
7. Những rủi ro bạn cần biết (Đừng chỉ nhìn vào màu hồng)
Đầu tư cổ phiếu có thể mang lại lợi nhuận cao, nhưng không có bữa ăn nào là miễn phí. Bạn cần hiểu rõ các rủi ro sau để bảo vệ túi tiền của mình:
Rủi ro từ chính doanh nghiệp
Dù bạn chọn một công ty lớn, họ vẫn có thể gặp sai lầm trong quản trị hoặc sản phẩm không còn được thị trường ưa chuộng. Ví dụ, một hãng taxi truyền thống có thể gặp khó khăn khi các ứng dụng gọi xe công nghệ xuất hiện. Nếu doanh nghiệp làm ăn bết bát, giá cổ phiếu chắc chắn sẽ lao dốc.
Rủi ro thị trường
Có những thời điểm toàn bộ thị trường đều giảm (gọi là thị trường gấu). Dù công ty bạn mua vẫn tốt, nhưng do tâm lý lo sợ bao trùm hoặc do khủng hoảng kinh tế toàn cầu, giá cổ phiếu của bạn vẫn có thể bị sụt giảm theo xu hướng chung.
Rủi ro thanh khoản
Với các cổ phiếu của những công ty quá nhỏ hoặc ít người biết đến, đôi khi bạn muốn bán nhưng không có ai mua. Điều này khiến vốn của bạn bị đọng lại một chỗ. Vì thế, người mới nên bắt đầu với những cổ phiếu “quốc dân” có thanh khoản cao như các mã trong nhóm VN30 (Top 30 công ty lớn nhất sàn chứng khoán Việt Nam).
8. Quy trình một doanh nghiệp lên sàn chứng khoán
Để bạn có thể ngồi tại nhà và mua được cổ phiếu Vinamilk qua điện thoại, doanh nghiệp đã phải trải qua một quá trình cực kỳ khắt khe.
- Cổ phần hóa: Doanh nghiệp chuyển đổi mô hình từ công ty trách nhiệm hữu hạn sang công ty cổ phần.
- Chào bán lần đầu (IPO): Doanh nghiệp lần đầu tiên rao bán cổ phiếu ra công chúng để huy động vốn.
- Niêm yết: Sau khi đáp ứng đủ các tiêu chuẩn về vốn, lợi nhuận và tính minh bạch, cổ phiếu sẽ được “lên sàn” (như sàn HOSE tại TP.HCM hoặc HNX tại Hà Nội).
Kể từ khi lên sàn, mọi hoạt động của doanh nghiệp phải được công khai minh bạch. Họ phải thuê công ty kiểm toán độc lập để kiểm tra sổ sách tài chính hàng năm. Đây chính là tấm lưới bảo vệ cho các nhà đầu tư nhỏ lẻ như chúng ta.
9. Lời khuyên cho người mới: Bắt đầu từ đâu?
Đừng vội vàng mang toàn bộ số tiền tiết kiệm đi mua cổ phiếu ngay sau khi đọc bài viết này. Hãy thực hiện theo các bước sau:
Bước 1: Trang bị kiến thức
Hiểu về các khái niệm cơ bản như doanh thu, lợi nhuận, cổ tức. Biết cách đọc một bảng điện chứng khoán cơ bản. Trên website nentangdautu.com có đầy đủ kiến thức để bạn tham khảo.
Bước 2: Chỉ dùng số vốn nhàn rỗi
Tuyệt đối không vay nợ để đầu tư chứng khoán. Hãy bắt đầu với một số tiền nhỏ mà nếu chẳng may có sụt giảm 10-20% trong ngắn hạn, nó cũng không ảnh hưởng đến bữa cơm hàng ngày của gia đình bạn.
Bước 3: Chọn doanh nghiệp “người thật việc thật”
Hãy bắt đầu quan sát các doanh nghiệp xung quanh bạn. Bạn dùng sữa của ai? Bạn dùng xăng của hãng nào? Bạn xây nhà bằng thép gì? Những doanh nghiệp đầu ngành với lịch sử trả cổ tức đều đặn là lựa chọn an toàn hơn cho người mới.
Bước 4: Kiên nhẫn
Chứng khoán không phải là cách làm giàu nhanh qua đêm. Đó là cách để bạn cùng đồng hành và lớn lên cùng các doanh nghiệp hàng đầu. Hãy cho doanh nghiệp thời gian để họ xây thêm trang trại, mở thêm nhà máy và tạo ra lợi nhuận cho bạn.
Tổng kết
Hy vọng bài viết này đã giúp bạn hiểu rõ cổ phiếu là gì và vai trò quan trọng của nó trong việc giúp doanh nghiệp phát triển cũng như giúp cá nhân tích lũy tài sản.
Nhớ rằng, khi mua cổ phiếu, bạn không chỉ mua một dãy số nhảy múa trên màn hình, bạn đang mua một phần tương lai của một doanh nghiệp. Hãy đầu tư bằng cái đầu lạnh và sự hiểu biết thay vì chạy theo những lời đồn thổi.
Lưu ý: Các quy định về thuế, phí giao dịch và điều kiện niêm yết có thể thay đổi tùy theo từng thời điểm. Bạn nên kiểm tra các quy định hiện hành từ Ủy ban Chứng khoán Nhà nước trước khi thực hiện các giao dịch thực tế.
