Bạn chắc hẳn đã từng nghe thấy những cụm từ như “bảng điện nhảy số”, “giá cổ phiếu tăng trần” hay “thị trường đỏ lửa” trên tivi hay mặt báo. Với một người chưa từng tiếp xúc, thế giới này có vẻ rất hào nhoáng nhưng cũng đầy rẫy sự khó hiểu. Vậy thực chất chứng khoán là gì và tại sao nó lại thu hút hàng triệu người tham gia đến thế?
Nếu bạn đang có ý định tìm hiểu để bắt đầu đầu tư, việc hiểu đúng bản chất ngay từ những bước đầu tiên là cực kỳ quan trọng. Nó giúp bạn không bị lạc lối giữa những lời mời chào “làm giàu nhanh” và quan trọng nhất là bảo vệ được số vốn khó nhọc mới kiếm được của mình.
Trong bài viết này, Nền Tảng Đầu Tư mời các bạn, chúng ta sẽ cùng bóc tách khái niệm chứng khoán là gì theo cách bình dân nhất, lấy ví dụ từ những doanh nghiệp quen thuộc như Vinamilk hay Hòa Phát để bạn thấy rằng chứng khoán thực ra rất gần gũi với đời sống.
Chứng khoán là gì? Hiểu theo cách đơn giản nhất
Hãy tưởng tượng bạn và một người bạn thân cùng nhau mở một tiệm trà sữa. Tổng vốn cần có là 100 triệu đồng. Bạn góp 60 triệu, người bạn kia góp 40 triệu. Để xác nhận ai sở hữu bao nhiêu, hai người viết một tờ giấy cam kết: Bạn nắm giữ 60% tiệm trà sữa, bạn của bạn nắm giữ 40%.
Tờ giấy cam kết đó chính là một dạng sơ khai của chứng khoán. Nói một cách sách vở hơn, chứng khoán là một bằng chứng xác nhận quyền sở hữu hoặc quyền đòi nợ hợp pháp của bạn đối với tài sản của một doanh nghiệp hoặc tổ chức.
Thay vì cầm một tờ giấy viết tay, trong thời đại công nghệ hiện nay, chứng khoán thường tồn tại dưới dạng các con số trên tài khoản điện tử. Khi bạn sở hữu chứng khoán của một công ty, nghĩa là bạn đang có một “phần” trong công ty đó hoặc công ty đó đang nợ bạn một khoản tiền.
Ví dụ thực tế từ thị trường Việt Nam
Để hiểu rõ hơn chứng khoán là gì, hãy nhìn vào tập đoàn Hòa Phát (mã chứng khoán là HPG). Đây là doanh nghiệp thép hàng đầu Việt Nam. Khi Hòa Phát muốn xây dựng thêm một nhà máy thép khổng lồ tại Dung Quất, họ cần một lượng vốn cực lớn, lên tới hàng chục nghìn tỷ đồng.
Thay vì chỉ đi vay ngân hàng với lãi suất cao, Hòa Phát chọn cách phát hành thêm cổ phiếu ra thị trường. Lúc này, bất kỳ ai, dù là một nhân viên văn phòng hay một sinh viên, đều có thể bỏ ra một số tiền nhỏ để mua cổ phiếu HPG.
Khi bạn mua cổ phiếu HPG, bạn chính thức trở thành một cổ đông (chủ sở hữu nhỏ) của Hòa Phát. Nếu công ty làm ăn có lãi, giá trị công ty tăng lên, số “phần” bạn nắm giữ cũng tăng giá trị theo. Đó chính là bản chất cốt lõi của việc đầu tư chứng khoán.
Phân biệt Chứng khoán và Cổ phiếu: Sai lầm phổ biến nhất
Rất nhiều người mới thường đánh đồng hai khái niệm này với nhau. Họ cho rằng chứng khoán chính là cổ phiếu. Thực tế, cách hiểu này không sai nhưng chưa đủ.
Chứng khoán là một cái tên chung, một “ngôi nhà lớn” chứa nhiều loại tài sản khác nhau. Trong đó, cổ phiếu chỉ là một “phòng” trong ngôi nhà đó. Ngoài cổ phiếu, chứng khoán còn bao gồm trái phiếu, chứng chỉ quỹ, chứng khoán phái sinh và nhiều loại hình khác.
Người mới hay nhầm lẫn vì trên các phương tiện truyền thông, người ta thường dùng từ “chơi chứng khoán” để chỉ việc mua bán cổ phiếu. Điều này dẫn đến việc nhiều người bỏ qua những lựa chọn đầu tư khác cũng thuộc họ chứng khoán nhưng có đặc tính rất khác biệt.
Việc hiểu đúng sự khác biệt này giúp bạn có cái nhìn rộng hơn. Bạn sẽ biết rằng không phải cứ nhắc đến chứng khoán là phải đối mặt với rủi ro cao như cổ phiếu, mà vẫn có những lựa chọn an toàn hơn dành cho những người ưa thích sự ổn định.
Các loại chứng khoán phổ biến mà người mới nên biết
Để trả lời sâu hơn cho câu hỏi chứng khoán là gì, chúng ta cần điểm qua 3 loại hình phổ biến nhất tại thị trường Việt Nam mà bạn chắc chắn sẽ gặp.
1. Cổ phiếu – Trở thành chủ doanh nghiệp
Đây là loại chứng khoán được biết đến nhiều nhất. Khi bạn mua cổ phiếu của Vinamilk (VNM), bạn đang góp vốn vào công ty sữa này. Bạn trở thành “ông chủ/bà chủ” của một phần nhỏ doanh nghiệp.
- Quyền lợi: Bạn được chia lợi nhuận (gọi là cổ tức) nếu công ty kinh doanh tốt. Bạn cũng có quyền biểu quyết các vấn đề quan trọng của công ty trong các kỳ đại hội cổ đông.
- Lợi nhuận: Đến từ việc giá cổ phiếu tăng lên so với lúc bạn mua và từ cổ tức tiền mặt.
- Rủi ro: Nếu doanh nghiệp làm ăn thua lỗ hoặc thị trường biến động xấu, giá cổ phiếu có thể giảm sâu, khiến bạn bị lỗ vốn.
2. Trái phiếu – Trở thành chủ nợ
Khác với cổ phiếu, khi mua trái phiếu, bạn không phải là chủ doanh nghiệp mà là người cho doanh nghiệp vay tiền. Chẳng hạn, một doanh nghiệp bất động sản phát hành trái phiếu để lấy vốn làm dự án.
- Quyền lợi: Bạn được trả lãi định kỳ (thường gọi là trái tức) bất kể doanh nghiệp đó lãi nhiều hay ít. Khi đến hạn, doanh nghiệp phải trả lại số tiền gốc ban đầu cho bạn.
- Lợi nhuận: Chủ yếu là phần lãi suất cố định, thường cao hơn lãi suất gửi tiết kiệm ngân hàng một chút.
- Rủi ro: Rủi ro lớn nhất là doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, không trả được nợ cho bạn. Vì vậy, chọn doanh nghiệp uy tín là điều tiên quyết khi mua trái phiếu.
3. Chứng chỉ quỹ – “Đi nhờ xe” các chuyên gia
Nếu bạn là người mới, chưa biết cách phân tích xem nên mua cổ phiếu nào hay trái phiếu nào, chứng chỉ quỹ là một lựa chọn thông minh. Bạn góp tiền vào một quỹ đầu tư.
Tại đây, các chuyên gia tài chính sẽ dùng số tiền của bạn và nhiều người khác để đi đầu tư vào một danh mục gồm nhiều loại cổ phiếu, trái phiếu khác nhau.
- Quyền lợi: Bạn không cần tốn thời gian nghiên cứu từng mã cổ phiếu. Mọi việc đã có chuyên gia lo.
- Lợi nhuận: Phụ thuộc vào hiệu quả đầu tư của quỹ đó.
- Rủi ro: Vẫn có rủi ro nếu thị trường chung đi xuống, nhưng thường thấp hơn việc bạn tự mình “đơn thương độc mã” chọn sai mã cổ phiếu.
Tại sao doanh nghiệp lại phát hành chứng khoán?
Bạn có bao giờ tự hỏi tại sao những doanh nghiệp lớn như Vinamilk hay Hòa Phát lại muốn chia sẻ quyền sở hữu cho người lạ không? Tại sao họ không tự giữ lấy toàn bộ lợi nhuận?
Câu trả lời nằm ở hai chữ: Quy mô.
Mọi doanh nghiệp muốn lớn mạnh đều cần vốn. Vốn để mở thêm nhà máy, vốn để nghiên cứu sản phẩm mới, vốn để mở rộng thị trường ra nước ngoài. Có hai cách chính để huy động vốn: vay ngân hàng hoặc phát hành chứng khoán.
Khi vay ngân hàng, doanh nghiệp phải trả lãi suất hàng tháng bất kể có làm ăn được hay không. Đây là một áp lực rất lớn. Ngược lại, khi phát hành cổ phiếu, doanh nghiệp không phải trả lãi suất cố định. Đổi lại, họ chia sẻ một phần quyền sở hữu và lợi nhuận tương lai cho các nhà đầu tư.
Việc niêm yết trên sàn chứng khoán còn giúp doanh nghiệp nâng cao uy tín, thương hiệu và tính minh bạch. Một doanh nghiệp có mã chứng khoán trên sàn (như VNM, HPG, FPT) thường được đánh giá cao hơn về quản trị và sự chuyên nghiệp so với các công ty gia đình truyền thống.
3 Hiểu lầm “tai hại” khiến người mới dễ mất tiền
Khi tìm hiểu chứng khoán là gì, nếu bạn mang theo những định kiến sai lầm, bạn sẽ rất dễ đưa ra các quyết định cảm tính dẫn đến thua lỗ. Hãy cùng điều chỉnh lại cách hiểu cho đúng.
Hiểu lầm 1: Chứng khoán là một trò đánh bạc đỏ đen
Nhiều người coi sàn chứng khoán giống như một sòng bạc khổng lồ, nơi may mắn quyết định tất cả. Họ mua cổ phiếu theo lời “phím hàng” của người quen hoặc chạy theo đám đông mà không hề biết doanh nghiệp đó làm gì.
Sự thật là: Đầu tư chứng khoán là dựa trên sự tăng trưởng của nền kinh tế và giá trị thực của doanh nghiệp. Khi bạn mua cổ phiếu của một công ty tốt, có lãnh đạo giỏi và sản phẩm được thị trường đón nhận, giá trị cổ phiếu sẽ tăng theo thời gian. Đó là sự phân tích và kỳ vọng có cơ sở, không phải là đặt cược vào những con số ngẫu nhiên.
Hiểu lầm 2: Phải có rất nhiều tiền mới có thể đầu tư
Nhiều bạn trẻ nghĩ rằng phải có vài trăm triệu hay tiền tỷ mới dám bước chân vào thị trường này. Điều này hoàn toàn sai.
Sự thật là: Với quy định hiện nay trên các sàn giao dịch tại Việt Nam, bạn chỉ cần vài triệu đồng, thậm chí là vài trăm nghìn đồng là đã có thể sở hữu những cổ phần đầu tiên. Quan trọng không phải là bạn bắt đầu với bao nhiêu tiền, mà là bạn bắt đầu sớm bao nhiêu để tận dụng sức mạnh của lãi kép.
Hiểu lầm 3: Cứ mua cổ phiếu của công ty lớn là chắc chắn thắng
Nhiều người mới thường có tâm lý: “Mua cổ phiếu của tập đoàn lớn thì lo gì lỗ”.
Sự thật là: Ngay cả những doanh nghiệp lớn nhất cũng có những giai đoạn khó khăn hoặc giá cổ phiếu đã bị đẩy lên quá cao so với giá trị thực. Nếu bạn mua đúng cổ phiếu tốt nhưng ở mức giá “trên trời”, bạn vẫn có thể phải chịu những khoản lỗ nặng nề trong ngắn hạn. Đầu tư đòi hỏi bạn phải quan tâm cả về “chất lượng doanh nghiệp” lẫn “mức giá phù hợp”.
Thị trường chứng khoán vận hành như thế nào?
Để hiểu rõ hơn chứng khoán là gì, bạn cần hình dung về “cái chợ” nơi chứng khoán được mua bán. Đó chính là Thị trường chứng khoán.
Tại Việt Nam, chúng ta có 3 sàn giao dịch chính thức:
- Sàn HOSE (Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM): Nơi niêm yết của những “ông lớn” đầu ngành như Vinamilk, Vietcombank, Hòa Phát. Tiêu chuẩn để được lên sàn này là khắt khe nhất.
- Sàn HNX (Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội): Dành cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ hơn.
- Sàn UPCOM: Nơi giao dịch của các công ty đại chúng chưa niêm yết, tiêu chuẩn thường thấp hơn hai sàn trên.
Cách thức hoạt động rất đơn giản: Người muốn bán đưa ra một mức giá, người muốn mua cũng đưa ra một mức giá. Khi hai mức giá này gặp nhau, một giao dịch sẽ được thực hiện thành công. Tất cả diễn ra tự động thông qua hệ thống máy tính của sàn giao dịch.
Bạn không thể trực tiếp lên sàn để mua bán mà phải thông qua một bên trung gian gọi là Công ty chứng khoán. Bạn mở tài khoản tại đó, nộp tiền vào và thực hiện lệnh mua/bán thông qua ứng dụng trên điện thoại hoặc website.
Lợi ích và rủi ro: Hai mặt của một đồng xu
Đầu tư chứng khoán luôn đi kèm với hai mặt song hành. Hiểu rõ điều này giúp bạn có tâm thế vững vàng hơn.
Lợi ích to lớn
- Khả năng sinh lời cao: Trong dài hạn, chứng khoán thường mang lại mức lợi nhuận tốt hơn so với gửi tiết kiệm ngân hàng hay mua vàng.
- Tính thanh khoản cao: Nghĩa là bạn có thể dễ dàng bán chứng khoán để lấy lại tiền mặt chỉ trong vài giây (với các mã cổ phiếu phổ biến). Điều này linh hoạt hơn nhiều so với việc bán một mảnh đất hay một căn nhà.
- Nguồn thu nhập thụ động: Tiền cổ tức đổ về tài khoản hàng năm là một nguồn thu nhập tuyệt vời mà bạn không cần phải tốn sức lao động trực tiếp.
Rủi ro cần đối mặt
- Biến động giá: Giá chứng khoán có thể tăng giảm liên tục theo tin tức kinh tế, chính trị hoặc tâm lý đám đông. Có những ngày tài khoản của bạn có thể giảm 5-7% là chuyện bình thường.
- Rủi ro từ doanh nghiệp: Doanh nghiệp có thể bị phá sản, lãnh đạo vi phạm pháp luật hoặc sản phẩm bị lỗi thời. Khi đó, giá cổ phiếu có thể về gần bằng không.
- Rủi ro tâm lý: Đây là rủi ro lớn nhất của người mới. Sự sợ hãi khi thấy giá giảm hoặc sự hưng phấn thái quá khi thấy giá tăng thường dẫn đến những quyết định sai lầm.
Bắt đầu đầu tư chứng khoán cần chuẩn bị gì?
Nếu sau khi hiểu chứng khoán là gì, bạn cảm thấy hào hứng và muốn bắt đầu, đừng vội vã “xuống tiền” ngay lập tức. Hãy chuẩn bị một hành trang kỹ lưỡng.
1. Kiến thức là ưu tiên số 1: Đừng bao giờ đầu tư vào thứ mà bạn không hiểu. Hãy dành thời gian đọc sách, tham gia các khóa học uy tín hoặc đơn giản là theo dõi các bài viết giải thích chi tiết như tại Nền Tảng Đầu Tư.
2. Quỹ dự phòng an toàn: Chỉ dùng số tiền nhàn rỗi để đầu tư chứng khoán. Tuyệt đối không dùng tiền đóng học phí cho con, tiền thuê nhà hay tiền vay mượn để đầu tư. Nếu thị trường biến động xấu, bạn sẽ không bị áp lực phải bán tháo cổ phiếu để lấy tiền chi tiêu.
3. Chọn công ty chứng khoán uy tín: Hãy mở tài khoản tại những công ty lớn, có hệ thống phần mềm ổn định và phí giao dịch hợp lý. Hiện nay việc mở tài khoản hoàn toàn miễn phí và có thể làm online 100%.
4. Bắt đầu với số vốn nhỏ: Hãy coi những khoản đầu tư đầu tiên là “học phí thực tế”. Đừng quá quan trọng việc lãi lỗ bao nhiêu, mà hãy tập trung vào việc làm quen với các thao tác, cách đọc bảng điện và cách kiểm soát cảm ứng của bản thân.
Lời khuyên cho người mới bắt đầu
Chứng khoán không phải là con đường tắt để giàu có sau một đêm, nhưng nó là công cụ tuyệt vời nhất để giúp tiền của bạn sinh sôi nảy nở theo thời gian.
Hãy luôn giữ cho mình sự tỉnh táo và tinh thần học hỏi. Đừng quá lo lắng nếu thấy bảng điện đỏ rực, cũng đừng quá tự đắc khi tài khoản xanh ngắt. Đầu tư là một cuộc đua marathon dài hạn, không phải là một đường chạy nước rút 100m.
Mỗi bước đi nhỏ, mỗi kiến thức bạn tích lũy hôm nay về việc hiểu đúng chứng khoán là gì sẽ là nền móng vững chắc cho sự tự do tài chính của bạn trong tương lai.
Lưu ý: Các thông tin về quy định giao dịch, thuế và phí có thể thay đổi theo thời gian. Bạn nên kiểm tra các quy định hiện hành từ Ủy ban Chứng khoán Nhà nước hoặc công ty chứng khoán nơi bạn mở tài khoản để có thông tin chính xác nhất tại thời điểm giao dịch.
