Bạn vừa bước chân vào thị trường chứng khoán và nghe mọi người bàn tán xôn xao về việc “sắp được nhận cổ tức”. Có người nói đó là món quà định kỳ, có người lại bảo đó chỉ là “lấy mỡ nó rán nó“. Vậy thực hư ra sao?
Đối với người mới, cổ tức là một khái niệm nghe có vẻ đơn giản nhưng lại chứa đựng nhiều hiểu lầm nhất. Nhiều người nghĩ rằng cứ đến ngày chia cổ tức là tài khoản sẽ tự nhiên tăng lên. Sự thật không hoàn toàn màu hồng như vậy, nhưng cũng không hẳn là xấu.
Bài viết này Nền Tảng Đầu Tư sẽ giúp bạn giải mã toàn bộ câu chuyện về lợi nhuận này. Chúng ta sẽ cùng xem xét ví dụ thực tế từ những doanh nghiệp quen thuộc như Vinamilk hay Hòa Phát để bạn hiểu rõ tiền sẽ về túi mình như thế nào.
Cổ tức là gì? Hiểu đơn giản nhất
Hãy tưởng tượng bạn và một nhóm bạn cùng nhau góp vốn mở một quán cà phê. Sau một năm kinh doanh vất vả, quán cà phê làm ăn có lãi, trừ đi hết chi phí thuê nhà, điện nước, nhân viên và thuế, các bạn còn dư ra một khoản lợi nhuận ròng.
Lúc này, nhóm cổ đông (tức là bạn và những người bạn kia) sẽ họp lại và đưa ra hai quyết định:
Thứ nhất, giữ lại số tiền lời đó để mở thêm một chi nhánh mới, mua thêm máy pha cà phê xịn hơn. Việc này gọi là giữ lại lợi nhuận để tái đầu tư.
Thứ hai, đem số tiền lời đó chia đều cho mọi người dựa trên số vốn góp ban đầu để ai nấy đều có tiền tiêu xài. Phần tiền được chia này chính là cổ tức.
Trên thị trường chứng khoán cũng y hệt như vậy. Khi bạn mua cổ phiếu của một công ty (ví dụ như Vinamilk), bạn chính là chủ sở hữu (cổ đông) của công ty đó. Khi Vinamilk làm ăn có lãi, họ trích một phần lợi nhuận sau thuế để chia lại cho bạn. Đó gọi là trả cổ tức.
Vậy nên, hiểu một cách ngắn gọn: Cổ tức là phần lợi nhuận sau thuế được công ty chia cho các cổ đông.
Tại sao người mới thường hiểu sai về “tiền lời” từ cổ tức?
Đây là phần quan trọng nhất mà bạn cần tập trung. Rất nhiều người mới nghĩ rằng cổ tức là một khoản tiền “thưởng thêm” tách biệt hoàn toàn với giá cổ phiếu.
Ví dụ, bạn nghĩ rằng mình đang có cổ phiếu giá 50.000 đồng, công ty trả cổ tức 2.000 đồng, thì sau khi chia, bạn vẫn có cổ phiếu giá 50.000 đồng cộng thêm 2.000 đồng tiền mặt. Tổng tài sản tăng lên.
Nhưng thực tế không phải vậy.
Trên thị trường chứng khoán, có một nguyên tắc gọi là “điều chỉnh giá”. Vào ngày bạn được xác nhận quyền nhận cổ tức, giá cổ phiếu trên bảng điện sẽ bị trừ đi đúng bằng giá trị cổ tức bạn nhận được.
Nếu bạn nhận 2.000 đồng tiền mặt, giá cổ phiếu sẽ giảm từ 50.000 đồng xuống còn 48.000 đồng ngay khi mở cửa phiên giao dịch sáng hôm đó.
Bạn sẽ tự hỏi: “Nếu chia xong mà giá giảm, tổng tài sản của tôi trước và sau khi chia là như nhau (50 ngàn bằng 48 ngàn cộng 2 ngàn), vậy thì chia để làm gì? Có khác gì tôi tự bán cổ phiếu ra lấy tiền đâu?”.
Câu trả lời nằm ở tâm lý và sự kỳ vọng tương lai. Dù về mặt toán học ngay tại thời điểm chia là “huề vốn”, nhưng việc chia cổ tức chứng minh công ty có tiền thật, làm ăn thật. Sau khi giá giảm, nếu công ty tốt, giá cổ phiếu thường sẽ tăng trở lại mức cũ, và lúc đó bạn mới thực sự có lãi kép.
Hai hình thức trả cổ tức phổ biến tại Việt Nam
Các doanh nghiệp trên sàn chứng khoán Việt Nam thường sử dụng hai cách chính để “trả quà” cho cổ đông. Việc hiểu rõ sự khác biệt này sẽ giúp bạn chọn được chiến lược phù hợp.
1. Trả cổ tức bằng tiền mặt (Cash Dividend)
Đây là hình thức công ty chuyển tiền mặt trực tiếp vào tài khoản chứng khoán của bạn.
Ví dụ, Tổng Công ty Khí Việt Nam (GAS) hay Vinamilk (VNM) là những “ông lớn” có truyền thống trả cổ tức bằng tiền mặt rất đều đặn vì họ có nguồn tiền mặt dồi dào và thị phần đã ổn định, không cần quá nhiều vốn để mở rộng ‘nóng’ nữa.
Khi công ty thông báo trả cổ tức 10% bằng tiền, bạn cần hiểu con số phần trăm này được tính trên mệnh giá cổ phiếu (quy định chung là 10.000 đồng), chứ không phải tính trên giá thị trường đang giao dịch.
Nghĩa là 10% của 10.000 đồng tương đương với 1.000 đồng cho mỗi cổ phiếu. Dù giá cổ phiếu VNM trên thị trường có là 70.000 đồng hay 100.000 đồng thì bạn cũng chỉ nhận được 1.000 đồng mà thôi.
Ưu điểm: Bạn có “tiền tươi thóc thật” chảy về túi. Bạn có thể dùng tiền đó để chi tiêu cá nhân, đi du lịch, hoặc dùng chính tiền đó để mua thêm cổ phiếu khác. Nó mang lại cảm giác an toàn chắc chắn.
Nhược điểm: Công ty chi tiền ra trả cho bạn nghĩa là nguồn vốn hoạt động của công ty bị giảm đi. Điều này có thể làm chậm tốc độ mở rộng quy mô của doanh nghiệp. Ngoài ra, bạn sẽ bị đánh thuế thu nhập cá nhân 5% trên số tiền nhận được.
2. Trả cổ tức bằng cổ phiếu (Stock Dividend)
Thay vì đưa tiền, công ty sẽ in thêm cổ phiếu mới và phát cho bạn theo một tỷ lệ nhất định.
Ví dụ, Tập đoàn Hòa Phát (HPG) trong giai đoạn đang xây dựng dự án Dung Quất cần rất nhiều vốn, nên họ thường ưu tiên trả cổ tức bằng cổ phiếu để giữ lại tiền mặt phục vụ sản xuất.
Giả sử tỷ lệ chia là 100 nhận 20 (hay 20%). Nghĩa là nếu bạn đang nắm giữ 100 cổ phiếu HPG, sau khi chia, bạn sẽ có thêm 20 cổ phiếu mới, tổng cộng là 120 cổ phiếu.
Ưu điểm: Công ty giữ lại được tiền để tái đầu tư, mở rộng nhà máy, từ đó tạo ra lợi nhuận lớn hơn trong tương lai. Nếu công ty tăng trưởng tốt, số lượng cổ phiếu tăng thêm của bạn sẽ có giá trị rất lớn sau này (lãi kép).
Nhược điểm: Số lượng cổ phiếu lưu hành trên thị trường tăng lên làm pha loãng giá trị. Nếu lợi nhuận công ty không tăng kịp với tốc độ in thêm cổ phiếu, giá cổ phiếu có thể bị giảm sâu và khó ngóc đầu lên lại. Ngoài ra, bạn phải chờ cổ phiếu mới về tài khoản (thường mất 1-2 tháng) mới bán được.
Nên nhận cổ tức bằng tiền hay cổ phiếu tốt hơn?
Đây là câu hỏi kinh điển của mọi nhà đầu tư mới. Câu trả lời không phải là cái nào tốt hơn, mà là cái nào phù hợp với công ty bạn đang nắm giữ.
Nếu bạn là người thích sự an toàn, muốn có dòng tiền đều đặn như đi cho thuê nhà, hãy chọn những công ty đã “trưởng thành”, bão hòa, ít nhu cầu mở rộng nhưng lợi nhuận ổn định (thường là ngành điện, nước, thực phẩm thiết yếu). Khi đó, cổ tức bằng tiền là lựa chọn tuyệt vời.
Ngược lại, nếu bạn còn trẻ, thích sự tăng trưởng mạnh mẽ và chấp nhận rủi ro, hãy chọn những doanh nghiệp đang trong giai đoạn phát triển nhanh (như ngân hàng, chứng khoán, bán lẻ). Những công ty này cần giữ tiền để lớn mạnh. Khi đó, nhận cổ tức bằng cổ phiếu sẽ giúp tài sản của bạn tăng nhanh hơn nhờ quy mô công ty mở rộng.
Hãy cẩn thận với những công ty làm ăn thua lỗ, nợ nần chồng chất mà lại liên tục phát hành cổ tức bằng cổ phiếu. Đó có thể chỉ là chiêu trò “in giấy lấy tiền” khiến nhà đầu tư thiệt hại nặng nề.
Ví dụ thực tế: Cầm cổ phiếu Hòa Phát (HPG) thì tiền “nổ” về tài khoản thế nào?
Để bạn dễ hình dung, chúng ta hãy cùng đi qua một kịch bản giả định nhưng sát với thực tế về quy trình nhận cổ tức của Hòa Phát.
Giả sử bạn đang sở hữu 1.000 cổ phiếu HPG. Công ty thông báo: Trả cổ tức bằng tiền mặt tỷ lệ 5%.
Bước 1: Hiểu thông báo Tỷ lệ 5% tiền mặt nghĩa là 500 đồng cho mỗi cổ phiếu (5% nhân với mệnh giá 10.000 đồng). Với 1.000 cổ phiếu, tổng số tiền bạn được nhận là: 1.000 cổ phiếu nhân với 500 đồng bằng 500.000 đồng.
Bước 2: Ngày giao dịch không hưởng quyền (Ngày quan trọng nhất) Giả sử ngày này là ngày 20/05. Nếu bạn muốn nhận cổ tức, bạn phải mua và nắm giữ cổ phiếu HPG trước ngày 20/05. Nếu bạn mua vào đúng ngày 20/05, bạn sẽ không được nhận cổ tức đợt này (người bán cho bạn sẽ là người được nhận).
Vào sáng ngày 20/05, giá cổ phiếu HPG trên bảng điện sẽ tự động giảm đi 500 đồng so với giá đóng cửa ngày hôm trước. Ví dụ hôm qua giá 25.000 đồng, sáng nay mở cửa giá tham chiếu sẽ là 24.500 đồng.
Bước 3: Ngày đăng ký cuối cùng Thường là ngày làm việc liền sau ngày giao dịch không hưởng quyền. Đây là ngày chốt danh sách cổ đông. Bạn không cần làm gì cả, hệ thống của Trung tâm Lưu ký Chứng khoán (VSD) sẽ tự động ghi nhận tên bạn vào danh sách.
Bước 4: Ngày thanh toán (Tiền về) Trong thông báo sẽ ghi rõ ngày thanh toán, ví dụ là ngày 15/06. Đến đúng ngày 15/06, bạn mở ứng dụng chứng khoán lên kiểm tra mục “Số dư tiền mặt”.
Tuy nhiên, bạn sẽ không nhận đủ 500.000 đồng đâu. Theo quy định thuế, bạn sẽ bị trừ 5% thuế thu nhập cá nhân tại nguồn. Số tiền thuế bị trừ là: 500.000 đồng nhân 5% bằng 25.000 đồng. Số tiền thực nhận về tài khoản là: 475.000 đồng.
Số tiền này là tiền mặt hoàn toàn, bạn có thể rút ra tài khoản ngân hàng để đi ăn phở hoặc để đó mua cổ phiếu khác đều được.
Những điều người mới thường bỏ quên (Lưu ý quan trọng)
Ngoài việc hiểu khái niệm, có những chi tiết nhỏ nhưng ảnh hưởng lớn đến túi tiền mà bạn cần ghi nhớ.
1. Thuế chồng thuế với cổ tức bằng cổ phiếu Khi nhận cổ tức bằng tiền, bạn bị trừ 5% thuế ngay lập tức. Nhưng khi nhận cổ tức bằng cổ phiếu, bạn chưa bị đánh thuế ngay. Cơ quan thuế sẽ thu 5% thuế thu nhập cá nhân khi bạn bán số cổ phiếu thưởng đó đi. Cách tính thuế này khá phức tạp và đôi khi gây tranh cãi, nhưng bạn cần biết là chắc chắn sẽ phải đóng thuế khi bán phần cổ phiếu được tặng này.
2. Cổ phiếu lẻ Khi chia cổ tức bằng cổ phiếu, rất hay xảy ra trường hợp bị lẻ. Ví dụ chia tỷ lệ 15%, bạn có 100 cổ phiếu thì nhận thêm 15 cổ phiếu. Nhưng nếu bạn chỉ có 10 cổ phiếu, bạn nhận được 1,5 cổ phiếu. Trên sàn HOSE (TP.HCM), hiện tại bạn có thể bán lô lẻ (từ 1 đến 99 cổ phiếu) trực tiếp trên sàn nhưng thanh khoản đôi khi thấp hơn lô chẵn. Bạn cần lưu ý điều này để tránh tài khoản bị “rác” với những số lẻ khó bán.
3. Đừng mua cổ phiếu chỉ để “ăn” cổ tức rồi bán ngay Nhiều người mới có “sáng kiến”: Canh trước ngày chia 1 ngày mua vào, đợi chia xong bán ra để lấy tiền cổ tức. Như đã giải thích ở phần điều chỉnh giá, giá cổ phiếu sẽ giảm tương ứng vào ngày chia. Nếu bạn mua ngay sát ngày chia, sau khi chia xong giá giảm, cộng thêm thuế phí giao dịch, khả năng cao là bạn sẽ bị lỗ hoặc hòa vốn chứ không có lời. Đầu tư ăn cổ tức là chiến lược dài hạn, cần nắm giữ lâu dài để chờ giá phục hồi sau khi điều chỉnh.
Kết luận
Cổ tức là một phần thưởng xứng đáng cho sự kiên nhẫn của nhà đầu tư khi đồng hành cùng doanh nghiệp. Dù là nhận tiền mặt hay cổ phiếu, điều quan trọng nhất vẫn là chất lượng của công ty bạn đang nắm giữ.
Nếu công ty làm ăn tốt, số tiền cổ tức hay số cổ phiếu thưởng đó sẽ ngày càng có giá trị. Ngược lại, nếu công ty yếu kém, cổ tức chỉ là một cái bẫy ngọt ngào.
Trước khi quyết định mua một mã chứng khoán nào đó vì thấy lịch chia cổ tức hấp dẫn, hãy tự hỏi: “Sau khi chia xong, công ty này còn động lực nào để tăng giá trở lại không?”. Đó mới là tư duy của một nhà đầu tư thực thụ.
