Khi mới bước chân vào thị trường, nhiều người thường chỉ nhìn vào giá cổ phiếu xanh hay đỏ. Tuy nhiên, những nhà đầu tư sành sỏi lại nhìn vào hiệu quả sử dụng vốn. ROE là gì? Đó chính là tỷ lệ lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu, một chỉ số cho thấy doanh nghiệp đang làm ăn hiệu quả đến mức nào trên số tiền thực tế của các cổ đông.
Hiểu một cách đơn giản nhất, ROE là gì nếu không phải là con số đo lường năng lực “kiếm tiền” của ban lãnh đạo? Nếu một doanh nghiệp có ROE cao ổn định qua nhiều năm, điều đó chứng tỏ bộ máy điều hành đang sử dụng nguồn lực cực kỳ tốt. Ngược lại, ROE thấp hoặc trồi sụt thất thường là dấu hiệu cảnh báo bạn nên cẩn trọng. Nền Tảng Đầu Tư mời bạn cùng theo dõi.
Cách hiểu chỉ số ROE qua ví dụ đời thường
Để trả lời sâu hơn câu hỏi ROE là gì, hãy tạm quên đi các con số khô khan trên sàn chứng khoán. Hãy tưởng tượng bạn và một người bạn thân cùng góp vốn mở một cửa hàng kinh doanh quần áo.
Tổng số tiền hai bạn bỏ ra từ túi tiền cá nhân là 1.000.000.000đ (1 tỷ đồng). Sau một năm kinh doanh vất vả, trừ hết chi phí thuê mặt bằng, nhân viên, thuế và tiền nhập hàng, cửa hàng lãi ròng được 200.000.000đ (200 triệu đồng).
Lúc này, con số 20% (lấy 200 triệu chia cho 1 tỷ vốn ban đầu) chính là ROE. Nó nói lên rằng: Cứ mỗi 100 đồng vốn bạn bỏ vào, cửa hàng tạo ra được 20 đồng lợi nhuận. Nếu năm sau, vẫn với số vốn đó mà cửa hàng chỉ lãi 50.000.000đ, ROE lúc này chỉ còn 5%. Bạn sẽ thấy ngay sự kém hiệu quả và bắt đầu đặt câu hỏi về cách quản lý.
Trong thực tế thị trường chứng khoán Việt Nam, bạn có thể nhìn vào những doanh nghiệp đầu ngành. Ví dụ, Công ty Cổ phần Sữa Việt Nam (Vinamilk – mã VNM). Đây là một doanh nghiệp thường xuyên duy trì mức ROE rất cao, thường trên 30% trong nhiều năm liền. Điều này có nghĩa là Vinamilk cực kỳ giỏi trong việc biến vốn của cổ đông thành lợi nhuận thực tế.
Xem thêm: Vốn hóa thị trường và những sai lầm F0 thường mắc phải
Tại sao người mới thường nhầm lẫn về ROE?
Lỗi phổ biến nhất của người mới là nhầm lẫn giữa vốn chủ sở hữu và tổng tài sản. Khi bạn nghe một doanh nghiệp có tài sản “khủng” hàng chục nghìn tỷ đồng, đừng vội mừng. Tài sản đó có thể đến từ tiền vay ngân hàng là chủ yếu.
ROE chỉ tính trên vốn chủ sở hữu – tức là số tiền thực sự thuộc về cổ đông sau khi đã trừ đi toàn bộ nợ phải trả. Một doanh nghiệp có thể có tài sản rất lớn nhưng vốn chủ sở hữu lại nhỏ, dẫn đến chỉ số ROE bị “phóng đại” lên rất cao do dùng đòn bẩy nợ.
Nhiều người mới thấy ROE của một công ty lên đến 50% thì nhảy vào mua ngay vì nghĩ công ty quá giỏi. Nhưng hãy cẩn thận! Có thể công ty đó đang vay nợ quá nhiều. Nếu việc kinh doanh gặp khó khăn, gánh nặng nợ vay sẽ khiến lợi nhuận bốc hơi nhanh chóng và ROE sụt giảm thê thảm.
Một nhầm lẫn khác là so sánh ROE giữa các ngành khác nhau. Ví dụ, bạn không thể so sánh ROE của một ngân hàng như Vietcombank (VCB) với một công ty công nghệ như FPT. Đặc thù ngành ngân hàng là dùng nợ (tiền gửi của khách hàng) rất lớn, nên cách tính toán và kỳ vọng ROE sẽ khác hoàn toàn với ngành sản xuất hay dịch vụ.
Xem thêm: IPO là gì? Ngày hội “lên sàn” của doanh nghiệp Việt Nam
Cách tính ROE (Không cần công thức toán học)
Để tính được ROE, bạn chỉ cần thực hiện một phép tính chia đơn giản bằng lời như sau: Hãy lấy con số Lợi nhuận sau thuế (số tiền cuối cùng doanh nghiệp giữ lại được sau khi đã trả hết mọi chi phí và thuế) chia cho con số Vốn chủ sở hữu bình quân trong kỳ đó.
Ví dụ cụ thể với mã cổ phiếu FPT: Giả sử trong một năm, FPT đạt lợi nhuận sau thuế là 5.000.000.000.000đ (5 nghìn tỷ đồng). Vốn chủ sở hữu của FPT tại thời điểm đó là 25.000.000.000.000đ (25 nghìn tỷ đồng). Khi đó, ROE của FPT sẽ là 20%.
Con số 20% này cực kỳ có ý nghĩa. Nó cao hơn nhiều so với lãi suất gửi tiết kiệm ngân hàng (thường quanh mức 5% đến 7%). Điều này cho thấy thay vì đem tiền gửi ngân hàng, việc FPT giữ lại vốn để tái đầu tư kinh doanh đang mang lại hiệu quả tốt hơn cho cổ đông.
Tuy nhiên, bạn cần lưu ý rằng vốn chủ sở hữu thường thay đổi theo thời gian (do doanh nghiệp giữ lại lợi nhuận để tái đầu tư). Vì vậy, các chuyên gia thường lấy trung bình cộng của vốn chủ sở hữu đầu năm và cuối năm để con số ROE chính xác hơn.
ROE bao nhiêu là tốt đối với một cổ phiếu?
Không có một con số tuyệt đối nào cho tất cả, nhưng trong giới đầu tư chuyên nghiệp, một doanh nghiệp được coi là làm ăn tốt thường phải có ROE từ 15% trở lên và duy trì ổn định trong ít nhất 3 đến 5 năm.
Tại sao lại là 15%? Bởi vì con số này thường gấp đôi hoặc gấp ba lãi suất tiết kiệm. Nếu một doanh nghiệp kinh doanh đầy rủi ro mà ROE chỉ bằng lãi suất ngân hàng (khoảng 6%), thì nhà đầu tư thà gửi tiền vào ngân hàng cho an toàn chứ không dại gì mua cổ phiếu của công ty đó.
Hãy nhìn vào Thế Giới Di Động (MWG) ở những giai đoạn hoàng kim. Việc mở rộng liên tục các cửa hàng Điện Máy Xanh hay Bách Hóa Xanh đã giúp họ duy trì mức ROE rất ấn tượng. Nhà đầu tư săn đón MWG vì họ tin rằng mỗi đồng vốn họ “giao phó” cho ban lãnh đạo đều được nảy nở một cách mạnh mẽ.
Ngược lại, hãy thận trọng với những doanh nghiệp có ROE dưới 10%. Đó có thể là những doanh nghiệp đang trong ngành bão hòa, quản lý kém hiệu quả hoặc đang gặp khó khăn trong việc tìm kiếm thị trường mới.
Xem thêm: Thanh khoản là gì? Hiểu đúng về bẫy “mua dễ khó bán” trong đầu tư
Ý nghĩa của việc ROE tăng trưởng bền vững
Một lỗi mà người mới hay mắc phải là chỉ nhìn vào ROE của một năm duy nhất. Một doanh nghiệp có thể có ROE đột biến trong một năm nhờ bán tài sản hoặc có khoản lợi nhuận bất thường. Nhưng đó không phải là kinh doanh cốt lõi.
Điều nhà đầu tư thực sự cần là sự ổn định. Nếu ROE của một công ty như Hòa Phát (HPG) duy trì được phong độ ổn định qua các chu kỳ của ngành thép, đó mới là dấu hiệu của một doanh nghiệp có lợi thế cạnh tranh bền vững.
Khi ROE cao và ổn định, doanh nghiệp có khả năng tái đầu tư rất tốt. Thay vì phải đi vay ngân hàng với lãi suất cao, họ dùng chính số tiền lãi tạo ra để mở rộng nhà máy, mua thêm máy móc. Đây gọi là sức mạnh của lãi kép trong kinh doanh. Càng để lâu, quy mô doanh nghiệp càng lớn và giá trị cổ phiếu của bạn càng tăng.
Mối quan hệ giữa ROE và nợ vay: Cái bẫy chết người
Đây là phần quan trọng nhất mà người mới cần khắc sâu. ROE có thể bị “thổi phồng” bằng nợ.
Hãy tưởng tượng hai quán cà phê cùng lãi 100.000.000đ một năm: Quán A: Vốn tự có 1.000.000.000đ, không nợ. ROE là 10%. Quán B: Vốn tự có chỉ 200.000.000đ, đi vay thêm 800.000.000đ để kinh doanh. ROE của quán B lúc này là 50% (lấy 100 triệu lãi chia cho 200 triệu vốn tự có).
Nhìn vào con số, quán B có vẻ hiệu quả gấp 5 lần quán A. Nhưng thực tế, quán B đang cực kỳ rủi ro. Nếu năm tới kinh doanh ế ẩm, tiền lãi không đủ trả tiền lãi vay ngân hàng, quán B sẽ phá sản ngay lập tức, trong khi quán A vẫn có thể trụ vững.
Trong chứng khoán cũng vậy. Khi xem xét ROE, bạn bắt buộc phải xem thêm chỉ số nợ của doanh nghiệp. Nếu một doanh nghiệp thuộc nhóm VN30 có ROE cực cao nhưng nợ vay cũng cao ngất ngưởng, bạn cần đặt dấu hỏi về sự an toàn tài chính của họ.
Xem thêm: EPS là gì? Phân biệt EPS cơ bản và EPS pha loãng dễ hiểu nhất
Cách sử dụng ROE để chọn lọc cổ phiếu cho người mới
Bước 1: Lọc ra các doanh nghiệp có ROE trên 15% trong ít nhất 3 năm liên tiếp. Điều này giúp bạn loại bỏ những doanh nghiệp làm ăn chộp giật hoặc đang trong quá trình suy thoái.
Bước 2: So sánh ROE của doanh nghiệp đó với các đối thủ cùng ngành. Ví dụ, nếu bạn định đầu tư vào ngành bán lẻ, hãy so sánh ROE của MWG với các doanh nghiệp khác cùng quy mô. Nếu ROE của doanh nghiệp bạn chọn cao hơn hẳn mặt bằng chung, chứng tỏ họ có bí quyết kinh doanh hoặc quản lý tốt hơn.
Bước 3: Kiểm tra xem ROE cao đó đến từ đâu. Có phải do lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh chính tăng trưởng, hay do công ty vừa bán một mảnh đất, một nhà máy? Hãy ưu tiên những doanh nghiệp có lợi nhuận đến từ việc bán hàng và cung cấp dịch vụ thực tế.
Bước 4: Nhìn vào tỷ lệ nợ. Một sự kết hợp hoàn hảo là ROE cao đi kèm với nợ vay thấp hoặc ở mức an toàn. Đó thường là những “siêu cổ phiếu” có nền tảng cực kỳ vững chắc.
Những lưu ý quan trọng về quy định và báo cáo tài chính
Các con số dùng để tính ROE được lấy từ Báo cáo kết quả kinh doanh và Bảng cân đối kế toán. Tại Việt Nam, các quy định về kế toán và thuế có thể thay đổi theo từng thời kỳ để phù hợp với chuẩn mực quốc tế (IFRS).
Do đó, khi đọc các chỉ số này, bạn nên kiểm tra các quy định hiện hành về cách hạch toán lợi nhuận và vốn để đảm bảo mình đang nhìn vào những con số thực tế nhất. Đôi khi, việc thay đổi phương pháp khấu hao tài sản hoặc cách ghi nhận doanh thu cũng có thể làm biến động ROE trong ngắn hạn mà bản chất hoạt động kinh doanh không thay đổi.
Đặc biệt, với các doanh nghiệp có vốn nhà nước hoặc các ngành đặc thù như xăng dâu, điện lực, chỉ số ROE đôi khi bị khống chế bởi các quy định về định giá sản phẩm đầu ra, nên bạn cần xem xét thêm yếu tố chính sách.
Kết luận: Đừng để con số ROE đánh lừa thị giác
ROE là một công cụ tuyệt vời, nhưng nó không phải là tất cả. Nó giống như nhịp tim của một vận động viên: Nhịp tim khỏe cho thấy vận động viên đó đang sung sức, nhưng không có nghĩa là họ chắc chắn sẽ thắng cuộc đua.
Để đầu tư thành công, bên cạnh việc hiểu ROE là gì, bạn cần kết hợp nó với các chỉ số khác như P/E (định giá đắt hay rẻ), nợ vay và đặc biệt là đánh giá tâm tầm của ban lãnh đạo doanh nghiệp.
Một doanh nghiệp có ROE 20% ổn định trong 10 năm như FPT chắc chắn sẽ đáng tin cậy hơn một doanh nghiệp có ROE lúc 50%, lúc lại âm 10%. Hãy chọn sự bền vững thay vì những con số bùng nổ nhất thời.
Hy vọng bài viết này đã giúp bạn nắm rõ bản chất của ROE và tự tin hơn khi mở bảng báo cáo tài chính của một doanh nghiệp bất kỳ. Đầu tư là một hành trình dài, và việc hiểu đúng những nền tảng cơ bản như thế này chính là bước đệm vững chắc nhất cho bạn.
