Bạn đã bao giờ tự hỏi tại sao có những năm cổ phiếu ngành thép như Tập đoàn Hòa Phát (mã chứng khoán: HPG) tăng giá vù vù, lợi nhuận tính bằng con số hàng nghìn tỷ đồng, nhưng sau đó lại có những năm giá giảm sâu và kinh doanh gặp khó khăn? Trong khi đó, những cổ phiếu như Vinamilk (mã chứng khoán: VNM) dường như ít khi có những cú nhảy vọt chấn động nhưng lại duy trì sự ổn định qua năm tháng?
Câu trả lời nằm ở một khái niệm cốt lõi trong đầu tư: chu kỳ kinh doanh. Hiểu được chu kỳ kinh doanh giống như việc bạn biết nhìn bầu trời để đoán xem khi nào trời sắp mưa, khi nào nắng ráo để chuẩn bị sẵn ô hay mũ. Đối với người mới bắt đầu, việc không phân biệt được đặc tính chu kỳ của từng nhóm ngành là lý do lớn nhất dẫn đến việc đu đỉnh hoặc bỏ lỡ những cơ hội vàng.
Bài viết này sẽ giúp bạn bóc tách từng lớp về chu kỳ kinh doanh, giúp bạn có cái nhìn sắc bén hơn khi đứng trước hàng trăm mã cổ phiếu trên bảng điện tử.
Chu kỳ kinh doanh là gì và tại sao nó lại quan trọng?
Để giải thích một cách đơn giản nhất, chu kỳ kinh doanh là những giai đoạn biến động lặp đi lặp lại của một doanh nghiệp hoặc cả một nền kinh tế. Nó không đi theo một đường thẳng tắp đi lên mà thường vận động theo hình gợn sóng: có lúc hưng thịnh (lên đỉnh) và có lúc suy thoái (xuống đáy).
Hãy tưởng tượng chu kỳ kinh doanh giống như bốn mùa trong năm. Mùa xuân là lúc cây cối đâm chồi nảy lộc (doanh nghiệp bắt đầu hồi phục), mùa hạ là lúc nắng ấm rực rỡ (giai đoạn tăng trưởng nóng), mùa thu là lúc lá rụng (bắt đầu chậm lại) và mùa đông là lúc vạn vật ngủ đông (giai đoạn khó khăn nhất).
Người mới tham gia thị trường thường mắc một sai lầm phổ biến: Họ nghĩ rằng nếu một công ty tốt như Hòa Phát hay Vinamilk thì năm nào cũng phải tăng trưởng mạnh mẽ như nhau. Thực tế không phải vậy. Mỗi ngành nghề đều có một nhịp thở riêng, chịu tác động từ những yếu tố khác nhau như giá nguyên liệu đầu vào, nhu cầu của người tiêu dùng và chính sách kinh tế.
Khi bạn hiểu về chu kỳ kinh doanh, bạn sẽ biết rằng việc Hòa Phát lãi ít đi trong một năm kinh tế buồn không phải là vì công ty kém đi, mà vì họ đang ở “mùa đông” của ngành thép. Tương tự, việc Vinamilk vẫn sống khỏe khi lạm phát tăng cao là nhờ đặc tính của ngành sữa. Hiểu đúng điều này giúp bạn giữ được sự bình tĩnh và không hoảng loạn bán tháo khi thấy giá cổ phiếu biến động theo chu kỳ.
Xem thêm: Cổ phiếu bất động sản
Cổ phiếu Thép: Chú ngựa chiến chạy theo nhịp đập của hạ tầng
Ngành thép, mà đại diện tiêu biểu là Hòa Phát (HPG), được xếp vào nhóm ngành có tính chu kỳ rất cao. Điều này có nghĩa là kết quả kinh doanh của họ phụ thuộc chặt chẽ vào sức khỏe của nền kinh tế, đặc biệt là ngành xây dựng và bất động sản.
Tại sao Thép lại nhạy cảm đến thế?
Đầu tiên, hãy nhìn vào quy trình sản xuất. Để làm ra một tấn thép, Hòa Phát cần nhập khẩu quặng sắt và than cốc từ nước ngoài. Giá của những loại nguyên liệu này biến động từng ngày theo thị trường thế giới. Nếu giá quặng sắt tăng vọt mà giá thép bán ra chưa kịp tăng, biên lợi nhuận của doanh nghiệp sẽ bị bóp nghẹt ngay lập tức.
Thứ hai là nhu cầu đầu ra. Thép được dùng để xây nhà, cầu đường, cao tốc và các cao ốc văn phòng. Khi nền kinh tế hưng thịnh, người dân đổ xô đi mua nhà, nhà nước đẩy mạnh xây dựng cầu đường, thép sẽ bán rất chạy. Lúc này, Hòa Phát có thể chạy hết công suất các lò cao tại Dung Quất để phục vụ thị trường, lợi nhuận đổ về như nước.
Nhưng khi lãi suất ngân hàng tăng cao, thị trường bất động sản đóng băng, việc xây dựng bị đình trệ, nhu cầu thép sẽ sụt giảm nghiêm trọng. Lúc này, dù doanh nghiệp có giỏi đến đâu thì cũng phải đối mặt với cảnh hàng tồn kho tăng cao và doanh thu sụt giảm.
Ví dụ thực tế từ thị trường
Vào giai đoạn năm 2021, khi nhu cầu xây dựng sau dịch phục hồi mạnh và giá thép thế giới tăng cao, Hòa Phát đã ghi nhận những mức lợi nhuận kỷ lục lên đến hàng chục nghìn tỷ đồng mỗi quý. Tuy nhiên, sang đến năm 2022, khi giá nguyên liệu đầu vào tăng nhưng nhu cầu trong nước sụt giảm do thị trường bất động sản gặp khó, chúng ta đã thấy những quý Hòa Phát báo lỗ.
Người mới nếu chỉ nhìn vào con số lợi nhuận rực rỡ của năm 2021 để mua cổ phiếu mà không hiểu về chu kỳ kinh doanh của ngành thép sẽ rất dễ bị sốc khi thấy kết quả kinh doanh đảo chiều nhanh chóng trong năm 2022.
Xem thêm: Thanh khoản là gì trong chứng khoán?
Cổ phiếu Sữa: Bến đỗ bình yên giữa bão tố lạm phát
Ngược lại hoàn toàn với thép, ngành sữa mà đại diện là Vinamilk (VNM) thuộc nhóm ngành hàng tiêu dùng thiết yếu. Đây là nhóm ngành có tính chu kỳ rất thấp, hay còn gọi là nhóm phòng thủ.
Tính ổn định đến từ nhu cầu không thể trì hoãn
Dù nền kinh tế có khó khăn, thu nhập có giảm bớt, người ta có thể hoãn việc mua một căn nhà mới hay xây một cái hàng rào bằng thép, nhưng họ khó có thể cắt khẩu phần sữa của con trẻ. Sữa là mặt hàng thiết yếu, được tiêu dùng hàng ngày và có tính lặp lại cực cao.
Điều này tạo ra cho Vinamilk một dòng tiền cực kỳ ổn định. Bạn sẽ thấy doanh thu của họ qua các năm không có những cú nhảy vọt từ một nghìn lên mười nghìn, nhưng nó cũng rất khó để tụt sâu. Sự ổn định này là lý do vì sao trong những giai đoạn thị trường chứng khoán biến động mạnh, các nhà đầu tư tổ chức thường tìm đến VNM như một nơi trú ẩn an toàn.
Hiểu lầm về sự chậm chạp
Nhiều người mới thường chê cổ phiếu sữa là “nặng mông” hoặc chậm chạp vì giá không tăng mạnh như thép hay bất động sản. Đây là một cách hiểu chưa đúng về mục tiêu đầu tư.
Cổ phiếu có tính chu kỳ thấp như VNM không sinh ra để giúp bạn nhân đôi tài khoản sau vài tháng. Nó sinh ra để bảo vệ tài sản của bạn và đem lại cổ tức đều đặn hàng năm. Nếu bạn là người có khẩu vị rủi ro thấp, muốn một nguồn thu nhập ổn định và không muốn mất ngủ mỗi khi giá thép thế giới biến động, thì cổ phiếu sữa chính là lựa chọn phù hợp.
4 giai đoạn của một chu kỳ kinh doanh bạn cần thuộc lòng
Để đầu tư hiệu quả, bạn cần xác định xem doanh nghiệp mình đang quan tâm đang nằm ở giai đoạn nào của chu kỳ kinh doanh.
1. Giai đoạn Phục hồi (Hồi sinh)
Đây là lúc nền kinh tế bắt đầu ấm dần lên sau một đợt suy thoái. Lãi suất bắt đầu giảm, niềm tin của người tiêu dùng quay trở lại. Các doanh nghiệp ngành ngân hàng như Ngân hàng Quân Đội (MBB) thường là những người cảm nhận rõ nhất vì nhu cầu vay vốn để sản xuất kinh doanh bắt đầu tăng lên.
2. Giai đoạn Hưng thịnh (Đỉnh cao)
Đây là lúc mọi thứ đều tuyệt vời. Doanh thu, lợi nhuận của các công ty đạt mức cao nhất. Mọi người đều nói về chứng khoán, về việc kiếm tiền dễ dàng. Các cổ phiếu ngành thép như HPG hay ngành bán lẻ như Thế Giới Di Động (MWG) thường tỏa sáng rực rỡ trong giai đoạn này.
Lưu ý cho người mới: Đây thường là lúc rủi ro cao nhất vì mọi kỳ vọng đẹp đẽ nhất đã được phản ánh vào giá cổ phiếu.
3. Giai đoạn Suy thoái (Hạ nhiệt)
Sức mua bắt đầu yếu đi, lạm phát có dấu hiệu tăng cao khiến ngân hàng trung ương phải tăng lãi suất để kiềm chế. Các doanh nghiệp bắt đầu báo cáo lợi nhuận tăng trưởng chậm lại hoặc sụt giảm. Giá cổ phiếu bắt đầu rơi.
4. Giai đoạn Chạm đáy (Mùa đông)
Đây là giai đoạn bi quan nhất. Tin xấu tràn ngập mặt báo, doanh nghiệp cắt giảm nhân sự, thu hẹp sản xuất. Tuy nhiên, đối với những nhà đầu tư kinh nghiệm, đây lại là lúc họ đi tìm những viên ngọc quý bị bỏ rơi để chuẩn bị cho một chu kỳ mới.
Tại sao người mới hay “đu đỉnh” ở các cổ phiếu chu kỳ?
Có một nghịch lý trên thị trường chứng khoán: Khi một công ty chu kỳ như Hòa Phát báo lãi lớn nhất trong lịch sử, đó thường không phải là lúc tốt nhất để mua vào. Tại sao vậy?
Bởi vì thị trường chứng khoán là thị trường của sự kỳ vọng. Khi con số lợi nhuận kỷ lục được công bố, nó phản ánh những gì tốt đẹp nhất đã diễn ra trong quá khứ. Các nhà đầu tư chuyên nghiệp nhìn vào tương lai và họ tự hỏi: “Liệu quý tới Hòa Phát có thể lãi nhiều hơn thế này được nữa không?”.
Nếu câu trả lời là khó, họ sẽ bắt đầu bán ra. Trong khi đó, người mới lại nhìn vào con số lãi hàng nghìn tỷ trên báo và nghĩ rằng công ty đang quá tốt, phải mua ngay. Kết quả là người mới mua lại cổ phiếu từ tay người cũ ngay tại vùng đỉnh của chu kỳ kinh doanh.
Để tránh điều này, thay vì chỉ nhìn vào lợi nhuận, bạn hãy nhìn vào các yếu tố dẫn dắt. Ví dụ với ngành thép, hãy theo dõi giá quặng sắt và tình hình giải ngân đầu tư công. Nếu những yếu tố này bắt đầu xấu đi mặc dù lợi nhuận vẫn đang cao, đó là dấu hiệu cho thấy chu kỳ sắp kết thúc.
Xem thêm: Cách nhận diện thị trường Bò và Gấu
Cách điều chỉnh tư duy đầu tư dựa trên chu kỳ ngành
Để thành công trên thị trường, bạn không nên chỉ yêu thích duy nhất một mã cổ phiếu mà hãy học cách luân chuyển dòng tiền theo chu kỳ kinh doanh.
Kết hợp giữa Tấn công và Phòng thủ
Một danh mục đầu tư thông minh nên có sự kết hợp. Bạn có thể dành một phần vốn cho các cổ phiếu chu kỳ như HPG khi nhận thấy kinh tế bắt đầu phục hồi (đội quân tấn công). Đồng thời, luôn giữ một phần vốn ở các cổ phiếu ổn định như VNM hay FPT để đảm bảo danh mục không bị bốc hơi quá mạnh khi thị trường vào mùa đông (đội quân phòng thủ).
Theo dõi lãi suất ngân hàng
Lãi suất là kẻ thù của các ngành có tính chu kỳ nhưng lại ít ảnh hưởng hơn đến ngành thiết yếu. Khi lãi suất rẻ, các doanh nghiệp như HPG có thể vay tiền với chi phí thấp để mở rộng nhà máy, thúc đẩy chu kỳ tăng trưởng mạnh hơn. Khi lãi suất tăng, chi phí tài chính sẽ bào mòn lợi nhuận của họ rất nhanh.
Đừng quên yếu tố tồn kho
Với các doanh nghiệp sản xuất như thép, hàng tồn kho là chìa khóa. Nếu bạn thấy hàng tồn kho của Hòa Phát tăng mạnh trong lúc giá thép thế giới đang ở đỉnh, hãy cẩn thận. Ngược lại, nếu họ tích trữ được một lượng lớn nguyên liệu giá rẻ khi thị trường đang ở đáy, đó là tiền đề cho một cú bùng nổ lợi nhuận ở chu kỳ sau.
Lời khuyên để không “lạc lối” giữa các chu kỳ
Đầu tư chứng khoán không phải là trò chơi may rủi nếu bạn nắm vững quy luật của chu kỳ kinh doanh. Thay vì chạy theo những cơn sốt giá, hãy dừng lại một chút để tự hỏi: “Ngành này đang ở mùa nào?”.
Nếu bạn thấy mọi người đều đang hưng phấn với cổ phiếu Thép, hãy nhớ về tính chu kỳ và nhìn lại xem giá nguyên liệu đang ở đâu. Nếu bạn thấy thị trường chán nản với cổ phiếu Sữa vì nó không tăng giá, hãy nhớ về tính ổn định và dòng tiền bền bỉ của nó.
Mỗi loại cổ phiếu đều có vai trò riêng trong danh mục của bạn. Thép mang lại sự đột phá khi thời thế thuận lợi, còn Sữa mang lại sự an tâm khi bão giông kéo đến. Hiểu được sự khác biệt này, bạn đã đi xa hơn rất nhiều so với đa số những người mới tham gia thị trường.
Hãy nhớ rằng, nội dung bài viết chỉ mang tính chất giáo dục nhằm giúp bạn hiểu về khái niệm chu kỳ kinh doanh, không phải là lời khuyên mua hay bán bất kỳ mã cổ phiếu nào. Các quy định về thuế, phí hay quy định giao dịch chứng khoán có thể thay đổi theo thời gian, vì vậy bạn nên thường xuyên kiểm tra các quy định hiện hành từ cơ quan chức năng để có thông tin chính xác nhất.
Chúc bạn có một hành trình đầu tư bền vững và sáng suốt!
