Khi bạn bắt đầu tìm hiểu về đầu tư chứng khoán, có một câu hỏi luôn hiện lên trong đầu: “Làm sao để biết công ty này làm ăn có hiệu quả hay không?”. Giữa một rừng những con số xanh đỏ trên bảng điện tử, có một chỉ số được ví như “linh hồn” của mỗi cổ phiếu, đó chính là EPS.
Nếu bạn coi thị trường chứng khoán là một khu chợ khổng lồ, thì mỗi cổ phiếu chính là một suất góp vốn vào các gian hàng. Vậy câu hỏi quan trọng nhất là: “Với mỗi suất góp vốn đó, bạn mang về được bao nhiêu tiền lời?”. Đó chính xác là những gì mà câu hỏi EPS là gì sẽ trả lời cho bạn.
Nhiều người mới thường bị choáng ngợp bởi chỉ số P/E (giá trên thu nhập). Tuy nhiên, nếu P/E là mức giá bạn phải trả để mua lấy sự kỳ vọng, thì EPS chính là số tiền thực tế mà doanh nghiệp kiếm được cho bạn trên mỗi đơn vị cổ phần. Hãy cùng Nền Tảng Đầu Tư khám phá để hiểu rõ tại sao đây lại là “thước đo” sức mạnh kiếm tiền quan trọng nhất.
Hiểu về EPS theo cách bình dân nhất
Để hiểu EPS là gì, chúng ta hãy tạm quên đi những định nghĩa khô khan trong sách giáo khoa tài chính. Hãy tưởng tượng một ví dụ đời thường như thế này: Bạn và 3 người bạn thân cùng nhau mở một tiệm cà phê. Tổng số vốn chia đều làm 4 phần, mỗi người nắm giữ 1 phần (tương đương 1 cổ phiếu).
Sau một năm kinh doanh vất vả, sau khi đã trừ hết chi phí thuê mặt bằng, nhân viên, nguyên liệu và đóng thuế cho nhà nước, tiệm cà phê của bạn còn dư ra 40.000.000đ tiền lãi thuần. Vậy, mỗi phần vốn của các bạn sẽ được chia bao nhiêu?
Rất đơn giản, bạn lấy 40.000.000đ chia cho 4 người, kết quả là 10.000.000đ. Con số 10.000.000đ này chính là EPS của tiệm cà phê. Nó cho biết cứ mỗi phần vốn góp vào, doanh nghiệp tạo ra được bao nhiêu tiền lời thực tế.
Trong thế giới chứng khoán cũng vậy. Khi bạn mua cổ phiếu của một “ông lớn” như Tập đoàn Hòa Phát (mã HPG), bạn đang sở hữu một phần rất nhỏ của tập đoàn này. EPS của Hòa Phát sẽ cho bạn biết, tính trên mỗi cổ phiếu bạn đang cầm, tập đoàn này đã kiếm về được bao nhiêu đồng lợi nhuận trong một năm qua.
Tại sao con số này lại quan trọng đến thế?
EPS là viết tắt của cụm từ tiếng Anh “Earnings Per Share”, dịch ra tiếng Việt là “Lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu”. Đây là phần lợi nhuận sau thuế mà công ty phân bổ cho mỗi cổ phiếu thường đang lưu hành trên thị trường.
Chỉ số này cực kỳ quan trọng vì nó phản ứng trực tiếp năng lực cốt lõi của doanh nghiệp: Khả năng tạo ra lợi nhuận. Một doanh nghiệp có thể có doanh thu hàng nghìn tỷ đồng, nhưng nếu chi phí quá lớn dẫn đến lợi nhuận ròng thấp, thì EPS cũng sẽ lẹt đẹt. Ngược lại, những doanh nghiệp có bộ máy vận hành tinh gọn, biên lợi nhuận cao thường sở hữu chỉ số EPS rất ấn tượng.
Cách tính EPS mà không cần đến công thức toán học
Để xác định được EPS là gì và tính toán nó, bạn chỉ cần quan tâm đến hai thành phần chính trong báo cáo tài chính của doanh nghiệp. Thay vì dùng các ký hiệu toán học phức tạp, chúng ta sẽ diễn giải bằng ngôn ngữ thông thường để bạn dễ hình dung.
Thứ nhất là Lợi nhuận sau thuế. Đây là số tiền cuối cùng còn lại trong túi doanh nghiệp sau khi đã hoàn thành mọi nghĩa vụ với đối tác, nhân viên và Nhà nước. Tuy nhiên, có một chi tiết nhỏ là nếu doanh nghiệp có phát hành cổ phiếu ưu đãi (loại cổ phiếu được ưu tiên nhận cổ tức trước), chúng ta phải trừ phần cổ tức này ra trước khi tính cho cổ đông thường.
Thứ hai là Tổng số lượng cổ phiếu đang lưu hành. Đây là tổng số “suất góp vốn” đang có chủ sở hữu trên thị trường. Lưu ý là chúng ta thường dùng con số bình quân trong kỳ để đảm bảo tính chính xác nếu trong năm doanh nghiệp có phát hành thêm cổ phiếu.
Xem thêm: Lệnh LO là gì?
Ví dụ số học đơn giản với cổ phiếu Vinamilk (mã VNM):
Giả sử trong một năm tài chính, Vinamilk đạt được mức lợi nhuận sau thuế dành cho cổ đông công ty mẹ là 9.000.000.000.000đ (9 nghìn tỷ đồng). Hiện tại, số lượng cổ phiếu mà Vinamilk đang lưu hành trên thị trường là khoảng 2.000.000.000 cổ phiếu (2 tỷ cổ phiếu).
Khi đó, để tính EPS, chúng ta lấy 9.000.000.000.000đ chia cho 2.000.000.000 cổ phiếu. Kết quả nhận được là 4.500đ. Con số 4.500đ này chính là EPS của Vinamilk. Nó có nghĩa là: Với mỗi cổ phiếu VNM bạn sở hữu, doanh nghiệp đã làm ra cho bạn 4.500đ tiền lời trong năm đó.
Bạn thấy đấy, dù giá cổ phiếu trên thị trường có thể nhảy múa hàng ngày, nhưng con số EPS này cho thấy giá trị thực chất mà doanh nghiệp tạo ra. Nếu một công ty liên tục tăng trưởng EPS qua các năm, đó là dấu hiệu của một “cỗ máy kiếm tiền” đang hoạt động cực kỳ hiệu quả.
Phân biệt hai loại EPS: Cơ bản và Pha loãng
Khi đọc các báo cáo phân tích hoặc ứng dụng chứng khoán, bạn sẽ thường thấy hai dòng chữ: EPS cơ bản và EPS pha loãng. Đây là nơi mà người mới rất dễ bị nhầm lẫn và dẫn đến những quyết định sai lầm.
EPS cơ bản là gì?
Đây chính là con số mà chúng ta vừa tính ở ví dụ Vinamilk phía trên. Nó dựa trên số lượng cổ phiếu thực tế đang có mặt trên thị trường. Đây là con số trực quan nhất, phản ánh thực tại ngay lúc này.
EPS pha loãng – Một cái nhìn thận trọng hơn
Hãy quay lại ví dụ tiệm cà phê 4 người bạn. Giả sử tiệm làm ăn rất tốt, các bạn quyết định hứa với một anh quản lý giỏi rằng: “Nếu năm nay doanh thu đạt mục tiêu, chúng tôi sẽ cho anh quyền được mua thêm 1 phần vốn nữa với giá rẻ”.
Lúc này, dù hiện tại vẫn chỉ có 4 người chia nhau tiền lời, nhưng trong tương lai gần có thể sẽ là 5 người chia. Miếng bánh lợi nhuận bị chia nhỏ ra cho nhiều người hơn, đó gọi là hiện tượng “pha loãng”.
Trong chứng khoán, EPS pha loãng được tính toán dựa trên giả định rằng tất cả các trái phiếu chuyển đổi, quyền chọn cổ phiếu hoặc cổ phiếu thưởng cho nhân viên (ESOP) đều được thực hiện. Điều này làm tăng số lượng cổ phiếu trong tương lai, khiến phần lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu bị giảm đi.
Ví dụ thực tế với Ngân hàng Techcombank (mã TCB):
Giả sử Techcombank có kế hoạch phát hành cổ phiếu ESOP (cổ phiếu thưởng cho nhân viên) với số lượng lớn. Khi đó, nếu bạn chỉ nhìn vào EPS cơ bản, bạn có thể thấy nó rất cao. Nhưng một nhà đầu tư thông minh sẽ nhìn vào EPS pha loãng để thấy được thực tế là trong tương lai, quyền lợi của mình có thể bị giảm đi đôi chút khi số lượng cổ phiếu tăng lên.
Lời khuyên cho người mới là luôn luôn ưu tiên quan sát EPS pha loãng. Đây là con số giúp bạn có cái nhìn bảo thủ và an toàn hơn, tránh bị bất ngờ khi doanh nghiệp thực hiện các kế hoạch phát hành thêm cổ phiếu.
Xem thêm: VN-Index là gì?
Những hiểu lầm phổ biến của người mới về EPS
Hiểu được định nghĩa EPS là gì chỉ là bước đầu. Để không bị những con số này “đánh lừa”, bạn cần tránh 3 hiểu lầm tai hại sau đây:
1. Nhầm tưởng EPS chính là tiền cổ tức bạn nhận được
Đây là lỗi phổ biến nhất. Nhiều người thấy EPS của một công ty là 5.000đ và nghĩ rằng cuối năm họ sẽ nhận được đúng 5.000đ tiền mặt vào tài khoản. Thực tế không phải vậy.
EPS là số tiền doanh nghiệp “làm ra” cho bạn, nhưng việc có “trả” cho bạn hay không lại là chuyện khác. Doanh nghiệp có thể giữ lại một phần lợi nhuận để tái đầu tư, mở rộng nhà máy, hoặc trả nợ.
Ví dụ như Tập đoàn FPT (mã FPT). FPT thường có EPS rất cao và tăng trưởng đều. Tuy nhiên, họ thường chỉ trích một phần lợi nhuận đó để trả cổ tức tiền mặt, phần còn lại họ giữ lại để tiếp tục phát triển công nghệ và các dự án mới. Vì vậy, đừng bao giờ đồng nhất EPS với cổ tức.
2. Cho rằng EPS càng cao thì cổ phiếu càng rẻ
Đôi khi bạn thấy một cổ phiếu có EPS là 10.000đ trong khi cổ phiếu khác chỉ có EPS 2.000đ. Bạn kết luận ngay cổ phiếu thứ nhất tốt hơn? Chưa chắc.
Bạn phải so sánh EPS với mức giá (Price) mà bạn phải bỏ ra để sở hữu cổ phiếu đó. Đây chính là lúc chỉ số P/E xuất hiện. Một công ty có EPS 10.000đ nhưng giá cổ phiếu lên tới 200.000đ (P/E bằng 20) có thể lại “đắt” hơn một công ty có EPS 2.000đ nhưng giá chỉ 10.000đ (P/E bằng 5).
3. Chỉ nhìn vào EPS của một năm duy nhất
Lợi nhuận của doanh nghiệp có thể biến động rất mạnh do những yếu tố nhất thời. Một công ty bất động sản như Vinhomes (mã VHM) có thể có EPS tăng vọt trong một quý nhờ bàn giao một dự án lớn, nhưng các quý sau đó lại giảm xuống.
Người mới thường bị thu hút bởi những con số tăng trưởng đột biến mà quên mất tính bền vững. Một doanh nghiệp có EPS ổn định và tăng trưởng đều đặn 15% mỗi năm trong 5 năm liên tiếp thường đáng tin cậy hơn một doanh nghiệp có EPS “nhảy múa” thất thường.
Cách “soi” EPS để biết doanh nghiệp làm ăn thực chất
Để biết EPS là gì trong bối cảnh phân tích thực tế, bạn cần học cách bóc tách các lớp lợi nhuận. Không phải đồng lợi nhuận nào cũng có giá trị như nhau.
Lợi nhuận từ hoạt động cốt lõi hay “từ trên trời rơi xuống”?
Hãy tưởng tượng bạn có một cửa hàng tạp hóa đang kinh doanh bình thường. Đột nhiên năm nay bạn bán chiếc xe tải cũ của cửa hàng và thu về một khoản tiền lớn. Lợi nhuận năm đó của bạn tăng vọt, EPS cũng tăng theo. Nhưng sang năm, bạn không còn xe tải nào để bán nữa, lợi nhuận sẽ quay về mức cũ.
Trong chứng khoán, chúng ta gọi đây là lợi nhuận đột biến từ hoạt động tài chính hoặc bán tài sản. Khi soi EPS, bạn phải kiểm tra xem lợi nhuận đó đến từ việc bán hàng (hoạt động cốt lõi) hay đến từ việc bán đất, bán công ty con, hoặc do biến động tỷ giá.
Ví dụ thực tế: Một doanh nghiệp trong rổ VN30 có thể ghi nhận EPS tăng đột biến do thoái vốn tại một công ty liên kết. Nếu bạn không tỉnh táo mà mua vào vì thấy EPS cao, bạn sẽ thất vọng khi năm sau EPS giảm mạnh vì không còn tài sản để bán. Hãy ưu tiên những doanh nghiệp có EPS tăng trưởng dựa trên việc tăng sản lượng bán hàng hoặc mở rộng thị phần.
Chất lượng của sự tăng trưởng EPS
Có hai cách để một công ty tăng EPS:
- Làm ra nhiều lợi nhuận hơn (Cách tích cực).
- Mua lại cổ phiếu quỹ để làm giảm số lượng cổ phiếu đang lưu hành (Cách kỹ thuật).
Mặc dù cả hai cách đều làm tăng EPS, nhưng cách thứ nhất cho thấy doanh nghiệp đang phát triển mạnh mẽ. Cách thứ hai đôi khi chỉ là một thủ thuật tài chính để làm đẹp con số báo cáo. Với người mới, hãy tập trung vào những doanh nghiệp có lợi nhuận sau thuế tăng trưởng thực sự.
Mối quan hệ mật thiết giữa EPS và giá cổ phiếu
Tại sao chúng ta phải mất công tìm hiểu EPS là gì chi tiết đến vậy? Bởi vì về dài hạn, giá cổ phiếu luôn chạy theo sự vận động của EPS.
Thị trường chứng khoán có thể điên cuồng trong ngắn hạn, đẩy giá cổ phiếu lên cao dựa trên tin đồn hoặc sự hưng phấn. Nhưng cuối cùng, giá cổ phiếu sẽ phải phản ánh giá trị mà doanh nghiệp tạo ra. Nếu EPS của một công ty như Thế Giới Di Động (mã MWG) liên tục tăng qua các năm, giá cổ phiếu sớm muộn gì cũng sẽ tăng theo để tương xứng với năng lực kiếm tiền đó.
Ngược lại, nếu một công ty có giá cổ phiếu tăng vù vù nhưng EPS lại đứng yên hoặc đi lùi, đó là một dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm. Sớm hay muộn, bong bóng giá cũng sẽ vỡ khi nhà đầu tư nhận ra doanh nghiệp không thực sự làm ra tiền như kỳ vọng.
Công thức tâm niệm cho người mới:
Giá cổ phiếu = EPS (Giá trị thực) nhân với P/E (Sự kỳ vọng của thị trường).
Khi bạn hiểu rõ EPS, bạn đã nắm giữ được 50% chìa khóa để định giá một cổ phiếu. 50% còn lại nằm ở việc bạn đánh giá thị trường đang trả giá bao nhiêu cho mỗi đồng lợi nhuận đó (chỉ số P/E).
Lưu ý về các quy định và tính thời điểm
Một điểm quan trọng mà người mới cần lưu ý là EPS thường được tính dựa trên số liệu của quá khứ (4 quý gần nhất). Tuy nhiên, thị trường chứng khoán là thị trường của sự kỳ vọng vào tương lai.
Khi phân tích EPS, hãy luôn kết hợp với các thông tin về:
- Kế hoạch kinh doanh năm tới của doanh nghiệp.
- Các dự án mới sắp đi vào hoạt động (ví dụ: Hòa Phát mở thêm lò cao ở Dung Quất).
- Các quy định về thuế hoặc thay đổi chính sách kế toán của Nhà nước.
Lưu ý: Các quy định về cách tính toán lợi nhuận và trình bày báo cáo tài chính có thể thay đổi theo thông tư của Bộ Tài chính. Bạn nên kiểm tra các quy định hiện hành hoặc tham khảo ý kiến từ các chuyên gia tài chính khi thực hiện các phân tích chuyên sâu.
Tổng kết: Bước đi đầu tiên với EPS
Hiểu được EPS là gì không giúp bạn trở thành triệu phú sau một đêm, nhưng nó giúp bạn không còn là một “người mù” đi đêm trên thị trường chứng khoán. Thay vì nghe theo những lời phím hàng không căn cứ, bạn đã có trong tay một thước đo khách quan để tự mình đánh giá sức mạnh của một doanh nghiệp.
Hãy nhớ:
- EPS là số tiền lời thực tế trên mỗi cổ phiếu.
- Nên quan sát EPS trong ít nhất 3-5 năm để thấy xu hướng.
- Cảnh giác với EPS tăng đột biến do bán tài sản.
- Luôn so sánh EPS với giá cổ phiếu (P/E) để biết đắt hay rẻ.
Đầu tư là một hành trình dài. Việc nắm vững những khái niệm cơ bản như EPS chính là những viên gạch vững chắc đầu tiên để bạn xây dựng tòa tháp tài chính cho riêng mình.
