Cứ mỗi dịp tháng 12 về, không khí sắm sửa Tết lại rộn ràng khắp phố phường. Đây cũng là lúc nhiều người rơi vào trạng thái hoang mang khi nhìn lại ví tiền của mình. Bạn đã làm lụng vất vả cả năm, nhưng tại sao đến cuối năm vẫn thấy tài khoản trống rỗng? Hay ngược lại, bạn thấy mình có vẻ “dư dả” hơn nhưng không biết chính xác mình đang giàu lên hay chỉ là cảm giác ảo?
Thực tế, việc tổng kết tài chính cuối năm không chỉ dành cho các doanh nghiệp hay kế toán chuyên nghiệp. Đây là một thói quen sống còn của bất kỳ ai muốn chinh phục tự do tài chính. Nếu không biết mình đang đứng ở đâu, bạn sẽ không bao giờ biết mình cần đi bao xa nữa để đến đích. Bài viết này sẽ hướng dẫn bạn cách thực hiện một bản báo cáo tài chính cá nhân thực thụ nhưng cực kỳ dễ hiểu.
Việc nhìn lại những con số không chỉ là để biết lãi hay lỗ. Đó là cách để bạn đối diện với những thói quen chi tiêu của chính mình, đánh giá xem các quyết định đầu tư vào những mã cổ phiếu lớn như FPT hay Vietcombank có thực sự mang lại hiệu quả hay không. Hãy cùng bắt đầu hành trình “dọn dẹp” ví tiền để chuẩn bị cho một năm mới bùng nổ hơn.
Tổng kết tài chính là gì mà khiến nhiều người e ngại?
Nhiều người mới bắt đầu thường lầm tưởng rằng tổng kết tài chính là một việc gì đó rất cao siêu, cần phải giỏi toán hoặc biết sử dụng các phần mềm phức tạp. Thực chất, đây chỉ đơn giản là việc bạn ngồi xuống, liệt kê lại tất cả những gì mình đang có và tất cả những gì mình đang nợ sau mười hai tháng làm việc và đầu tư.
Người mới thường có tâm lý “trốn tránh” thực tại. Họ sợ phải nhìn thấy những khoản nợ tín dụng chưa trả xong, hoặc sợ đối diện với việc danh mục đầu tư đang sụt giảm. Tuy nhiên, việc hiểu sai về tình trạng tài chính của bản thân còn nguy hiểm hơn nhiều. Nếu bạn nghĩ mình đang giàu có chỉ vì trong tài khoản có nhiều tiền, nhưng lại quên mất khoản vay mua nhà hàng tháng, bạn rất dễ đưa ra những quyết định tiêu xài sai lầm vào dịp Tết.
Hiểu đúng về việc tổng kết sẽ giúp bạn gỡ bỏ áp lực tâm lý. Thay vì coi đó là một kỳ thi, hãy coi đó là một buổi “khám sức khỏe” cho ví tiền của bạn. Khi biết rõ “bệnh”, chúng ta mới có thể tìm ra phương thuốc điều trị hiệu quả cho năm tiếp theo.
Xem thêm: Sức khỏe tài chính
Bước 1: Kiểm tra tài sản ròng – Bạn thực sự sở hữu bao nhiêu?
Sai lầm lớn nhất của người mới là đánh giá sự giàu có qua số tiền đang có trong thẻ ngân hàng hoặc những món đồ đắt tiền đang sở hữu. Để tổng kết tài chính một cách chính xác, bạn cần nắm được khái niệm về tài sản ròng.
Hãy tưởng tượng bạn đang sở hữu một chiếc xe máy trị giá 50.000.000đ. Nhưng để mua chiếc xe đó, bạn vẫn còn nợ ngân hàng 20.000.000đ. Vậy thực tế, số tiền bạn thực sự sở hữu từ chiếc xe đó chỉ là 30.000.000đ. Con số 30.000.000đ này chính là một phần của tài sản ròng.
Cách thực hiện rất đơn giản:
Đầu tiên, bạn liệt kê tất cả những gì có thể quy đổi ra tiền (tài sản). Bao gồm tiền mặt, tiền gửi tiết kiệm, vàng, giá trị hiện tại của các cổ phiếu như Hòa Phát (HPG) hay Vinamilk (VNM) mà bạn đang giữ, và cả giá trị của nhà cửa, xe cộ.
Tiếp theo, bạn liệt kê tất cả các khoản nợ. Đó là nợ thẻ tín dụng, nợ vay mua nhà, vay mua xe, hay thậm chí là số tiền bạn còn nợ người thân, bạn bè.
Sau đó, bạn lấy tổng giá trị tài sản trừ đi tổng các khoản nợ. Kết quả cuối cùng chính là tài sản ròng của bạn. Nếu con số này tăng trưởng so với năm ngoái, bạn đang đi đúng hướng. Nếu nó giảm đi, đã đến lúc bạn cần xem lại cách quản lý nợ của mình. Lưu ý rằng giá trị tài sản như bất động sản hay chứng khoán có thể thay đổi theo biến động thị trường, nên bạn hãy dùng giá thị trường tại thời điểm cuối tháng 12 để tính toán.
Bước 2: Rà soát dòng tiền – Tiền của bạn đã “chảy” đi đâu?
Nếu tài sản ròng là một bức tranh tĩnh, thì dòng tiền chính là một đoạn phim quay lại toàn bộ quá trình thu chi của bạn trong suốt một năm qua. Rất nhiều người khi thực hiện tổng kết tài chính đã phải “giật mình” khi thấy những khoản chi nhỏ nhặt lại cộng dồn thành một con số khổng lồ.
Ví dụ, mỗi ngày bạn uống một ly cà phê giá 40.000đ. Nghe thì có vẻ ít, nhưng sau một năm 365 ngày, bạn đã chi ra 14.600.000đ chỉ cho riêng cà phê. Đây chính là lý do vì sao nhiều người cảm thấy mình thu nhập cao nhưng cuối năm vẫn không để dành được bao nhiêu.
Trong bước này, bạn hãy liệt kê:
- Tổng thu nhập trong năm: Lương, thưởng Tết, cổ tức từ cổ phiếu (ví dụ cổ tức từ mã FPT), thu nhập từ việc làm thêm.
- Tổng chi tiêu trong năm: Tiền thuê nhà, ăn uống, đi lại, cưới hỏi, và cả những khoản chi ngẫu hứng.
Người mới thường nhầm lẫn giữa “nhu cầu thiết yếu” và “mong muốn cá nhân”. Việc hiểu đúng dòng tiền giúp bạn nhận ra mình có đang sống quá khả năng của mình hay không. Nếu tổng thu nhập nhỏ hơn tổng chi tiêu, bạn đang phải lấy tiền tiết kiệm ra dùng hoặc tệ hơn là đang vay nợ để tiêu xài.
Để đánh giá một năm thành công, dòng tiền từ hoạt động kinh doanh hoặc làm việc của bạn phải dương. Tức là sau khi trừ đi mọi chi phí sinh hoạt, bạn vẫn còn dư ra một khoản để tái đầu tư hoặc gửi tiết kiệm.
Xem thêm: Đầu tư vào bản thân
Bước 3: Đánh giá danh mục đầu tư – Hiệu quả thực tế hay chỉ là may mắn?
Đây là phần quan trọng nhất đối với những người đã bắt đầu bước chân vào thị trường chứng khoán. Khi tổng kết tài chính, bạn không nên chỉ nhìn vào số dư xanh hay đỏ trên ứng dụng chứng khoán mà cần đánh giá sâu hơn về hiệu suất của từng mã cổ phiếu.
Hãy lấy ví dụ về việc đầu tư vào nhóm cổ phiếu VN30. Giả sử đầu năm bạn mua cổ phiếu của Ngân hàng Techcombank (mã TCB) và Tập đoàn Hòa Phát (mã HPG). Cuối năm, bạn cần tính xem tổng số tiền bạn bỏ ra so với giá trị hiện tại cộng với cổ tức đã nhận được là bao nhiêu.
Nhiều người mới hay mắc sai lầm là chỉ nhớ những mã cổ phiếu mình có lời và “quên đi” những mã đang lỗ đậm vì chưa bán nên chưa tính là lỗ. Điều này dẫn đến một ảo tưởng về khả năng đầu tư của bản thân. Cách hiểu đúng là bạn phải tính toán trên toàn bộ danh mục.
Ví dụ cụ thể: Bạn đầu tư 100.000.000đ vào cổ phiếu. Cuối năm, danh mục của bạn trị giá 115.000.000đ. Như vậy tỷ suất lợi nhuận của bạn là 15%. Tuy nhiên, bạn cần so sánh con số này với lãi suất ngân hàng (khoảng 5% đến 6%) hoặc chỉ số chung của thị trường là VN-Index. Nếu thị trường chung tăng 20% mà bạn chỉ lãi 15%, nghĩa là chiến lược chọn cổ phiếu của bạn đang thấp hơn mức trung bình của thị trường.
Việc đánh giá này giúp bạn nhận ra mình có đang quá mạo hiểm hay quá an toàn hay không. Từ đó, bạn có thể quyết định nên tiếp tục nắm giữ các mã ổn định như Vietcombank (VCB) hay cần cơ cấu lại sang những nhóm ngành tiềm năng khác cho năm sau.
Bước 4: Kiểm tra mức độ hoàn thành mục tiêu – Bạn đã đi được bao xa?
Một bản tổng kết tài chính sẽ không có ý nghĩa nếu nó không gắn liền với những mục tiêu bạn đã đặt ra từ đầu năm. Đầu năm bạn có tự hứa sẽ để dành được 100.000.000đ để lập quỹ dự phòng không? Bạn có dự định trả hết khoản nợ mua điện thoại trả góp không?
Người mới thường phạm sai lầm là đặt mục tiêu quá mơ hồ như “muốn giàu hơn” hoặc “tiết kiệm nhiều hơn”. Khi không có con số cụ thể, bạn sẽ không thể đánh giá được mình thành công hay thất bại.
Hãy tự hỏi mình các câu hỏi sau:
- Quỹ dự phòng khẩn cấp của bạn hiện có đủ cho 3 đến 6 tháng chi tiêu không? Nếu chi tiêu hàng tháng của bạn là 10.000.000đ, thì quỹ này phải đạt từ 30.000.000đ đến 60.000.000đ.
- Bạn đã thực hiện được bao nhiêu phần trăm kế hoạch mua sắm lớn (như mua xe, mua nhà)?
- Tỷ lệ tiết kiệm của bạn là bao nhiêu? (Ví dụ: Bạn làm ra 20.000.000đ mỗi tháng và tiết kiệm được 4.000.000đ, nghĩa là tỷ lệ tiết kiệm đạt 20%).
Nếu bạn đạt được trên 80% các mục tiêu đề ra, đó là một năm tài chính thành công rực rỡ. Nếu dưới 50%, đừng quá nản lòng. Đây là lúc để bạn phân tích xem mục tiêu đó có quá sức hay do bạn đã thiếu kỷ luật trong việc thực hiện. Việc nhìn thẳng vào những con số chưa đạt được sẽ giúp bạn lên kế hoạch thực tế hơn cho năm tới.
Bước 5: Lập kế hoạch “bùng nổ” cho năm tiếp theo
Bước cuối cùng của quá trình tổng kết tài chính không phải là để khép lại quá khứ, mà là để mở ra tương lai. Dựa trên những con số đã thu thập được ở 4 bước trên, bạn cần vẽ ra một lộ trình mới rõ ràng hơn.
Nếu năm qua bạn thấy mình chi tiêu quá nhiều cho ăn uống ngoài hàng, năm tới hãy đặt mục tiêu cắt giảm 20% khoản này để chuyển sang đầu tư tích lũy cổ phiếu của những doanh nghiệp đầu ngành như Thế Giới Di Động (MWG) hay FPT.
Nếu danh mục đầu tư của bạn quá tập trung vào một mã duy nhất và gặp rủi ro lớn khi mã đó giảm giá, hãy lên kế hoạch đa dạng hóa danh mục hơn. Bạn cũng nên cân nhắc việc nâng cao kiến thức tài chính để có thể tự tin hơn trong các quyết định xuống tiền.
Một kế hoạch tài chính tốt cho năm mới cần bao gồm:
- Con số tài sản ròng mục tiêu vào cuối năm sau.
- Danh sách các khoản nợ cần ưu tiên trả dứt điểm.
- Số tiền cụ thể sẽ trích ra mỗi tháng để đầu tư ngay khi nhận lương (nguyên tắc trả cho mình trước).
Hãy nhớ rằng, tài chính cá nhân là một cuộc đua marathon, không phải là một đường chạy nước rút. Việc bạn kiên trì thực hiện tổng kết và lập kế hoạch hàng năm chính là chìa khóa để tiến dần đến cột mốc tự do tài chính.
Xem thêm: Cách xây dựng thu nhập thụ động
Những sai lầm phổ biến khi tổng kết tài chính mà bạn cần tránh
Trong quá trình hỗ trợ cộng đồng, tôi nhận thấy người mới thường mắc phải những lỗi tư duy khiến việc tổng kết tài chính trở nên vô nghĩa hoặc thậm chí gây tác dụng ngược.
Thứ nhất là quá khắt khe với bản thân. Khi thấy mình không đạt được mục tiêu hoặc lỡ chi tiêu quá tay, nhiều người nảy sinh tâm lý chán nản và muốn bỏ cuộc. Bạn cần hiểu rằng mục đích của việc tổng kết là để cải thiện, không phải để trừng phạt bản thân. Nếu năm nay chưa tốt, chúng ta vẫn còn cả một năm mới phía trước để làm lại.
Thứ hai là không tính đến lạm phát và các chi phí ẩn. Nhiều người thấy số dư ngân hàng tăng lên 10.000.000đ sau một năm và cho rằng mình đã thắng lợi. Tuy nhiên, nếu giá cả hàng hóa tiêu dùng tăng nhanh hơn số tiền đó, thực tế sức mua của bạn đang giảm đi. Hoặc khi tính lãi đầu tư chứng khoán, bạn quên trừ đi phí giao dịch và thuế thu nhập cá nhân (nên kiểm tra quy định hiện hành về thuế phí để có con số chính xác nhất).
Thứ ba là so sánh mình với người khác. Mỗi người có một xuất phát điểm và mức thu nhập khác nhau. Việc thấy bạn bè khoe lãi hàng trăm triệu từ các mã cổ phiếu ngân hàng trong khi mình chỉ có vài triệu không có nghĩa là bạn thất bại. Thành công tài chính chỉ nên được đo lường bằng sự tiến bộ của chính bạn so với ngày hôm qua.
Làm sao để duy trì thói quen này bền vững?
Để việc tổng kết tài chính không trở thành một gánh nặng vào mỗi cuối năm, bạn nên chia nhỏ quá trình này ra. Thay vì đợi đến tháng 12 mới lục lại hóa đơn của cả năm, hãy dành ra 15 phút vào cuối mỗi tháng để ghi chép lại các con số cơ bản.
Hiện nay có rất nhiều ứng dụng quản lý tài chính trên điện thoại giúp bạn tự động hóa việc này. Hoặc đơn giản hơn, bạn chỉ cần một cuốn sổ tay nhỏ để ghi lại thu nhập và các khoản chi lớn. Khi việc ghi chép trở thành thói quen, bản tổng kết cuối năm của bạn sẽ được hoàn thành chỉ trong vòng chưa đầy một tiếng đồng hồ.
Hãy biến buổi tổng kết thành một nghi thức đặc biệt. Bạn có thể chọn một quán cà phê yên tĩnh, thưởng thức một ly nước ngon và bình tĩnh rà soát lại thành quả lao động của mình. Đây là giây phút bạn làm chủ đồng tiền, thay vì để đồng tiền điều khiển cuộc sống của mình.
Kết luận
Tổng kết tài chính cuối năm là một bước đệm không thể thiếu cho bất kỳ ai muốn quản lý tiền bạc hiệu quả. Qua 5 bước: tính tài sản ròng, rà soát dòng tiền, đánh giá đầu tư, kiểm tra mục tiêu và lập kế hoạch mới, bạn sẽ có một cái nhìn toàn cảnh về “sức khỏe” ví tiền của mình.
Đừng quá lo lắng nếu những con số năm nay chưa được như ý. Quan trọng là bạn đã dũng cảm đối diện với chúng và biết mình cần thay đổi điều gì. Hành trình vạn dặm bắt đầu từ một bước chân, và bước chân quan trọng nhất chính là hiểu rõ vị trí mình đang đứng.
Chúc bạn có một buổi tổng kết thật giá trị và sẵn sàng cho một năm mới bùng nổ, thịnh vượng trên hành trình đầu tư và phát triển tài chính cá nhân!
