Bạn vừa mở tài khoản chứng khoán và bắt đầu nhìn vào bảng điện tử. Bạn thấy những con số xanh, đỏ, vàng nhảy múa liên tục. Có lúc giá của một cổ phiếu như FPT tăng vọt lên cao, nhưng cũng có lúc những mã như HPG hay VNM lại giảm sâu khiến tài khoản của nhiều người bốc hơi.
Câu hỏi đầu tiên hiện lên trong đầu bạn chắc chắn là: Tại sao giá cổ phiếu tăng giảm? Ai là người đứng sau ấn định những con số đó? Có một “thế lực ngầm” nào đó đang điều khiển tất cả hay đơn giản chỉ là một sự ngẫu nhiên của máy tính?
Thực tế, không có một cá nhân hay tổ chức chính thống nào có quyền áp đặt giá cổ phiếu phải là bao nhiêu. Giá cả trên thị trường chứng khoán được hình thành bởi một quy luật tự nhiên, cổ xưa nhưng cực kỳ quyền lực: Quy luật Cung và Cầu.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng bóc tách từng lớp để hiểu rõ tại sao giá cổ phiếu lại thay đổi liên tục và làm thế nào để bạn không bị lạc lối giữa những con số đó.
Hiểu về quy luật Cung – Cầu qua ví dụ phiên chợ quê
Để hiểu về chứng khoán, hãy tạm quên những biểu đồ phức tạp đi. Hãy tưởng tượng bạn đang đứng ở một phiên chợ quê và mặt hàng duy nhất hôm đó là những rổ cam.
Khi Cầu lớn hơn Cung: Giá tăng
Giả sử hôm đó cả chợ chỉ có 10 rổ cam (đây là Cung). Tuy nhiên, có tới 50 người đang rất muốn mua cam để mang về làm quà biếu (đây là Cầu).
Vì ai cũng muốn sở hữu 10 rổ cam hiếm hoi đó, họ bắt đầu trả giá cao hơn để tranh giành. Người thứ nhất trả 50.000đ, người thứ hai thấy vậy trả lên 60.000đ để chắc chắn mình có phần. Kết quả là giá cam bị đẩy lên cao vút.
Trong chứng khoán, khi hàng triệu nhà đầu tư cùng kỳ vọng vào một cổ phiếu như FPT vì tin rằng công ty sắp ký được hợp đồng lớn, họ sẽ đổ xô đi mua. Khi số lượng người muốn mua vượt xa số người sẵn sàng bán, giá cổ phiếu FPT sẽ tăng.
Xem thêm: Chỉ số P/B là gì? Cách dùng P/B để săn cổ phiếu
Khi Cung lớn hơn Cầu: Giá giảm
Ngược lại, hãy tưởng tượng một ngày mùa cam chín rộ, có tới 200 rổ cam được mang ra chợ. Nhưng xui xẻo thay, hôm đó trời mưa to, cả chợ chỉ có 5 người đi mua.
Để bán được hàng trước khi cam hỏng, những người bán phải hạ giá xuống. Người bán đầu tiên rao 40.000đ, người bán bên cạnh sợ không bán được liền hạ xuống 35.000đ. Cuối cùng, giá cam giảm thê thảm.
Trên sàn chứng khoán, nếu một doanh nghiệp như Hòa Phát (HPG) gặp khó khăn do giá thép thế giới giảm mạnh, nhiều nhà đầu tư lo sợ và muốn bán tống bán tháo cổ phiếu để thu tiền về. Nếu số người bán quá nhiều mà người mua lại dè dặt, giá HPG sẽ trượt dốc.
Tại sao giá cổ phiếu tăng giảm trên sàn chứng khoán Việt Nam?
Thị trường chứng khoán về bản chất là một “cái chợ” khổng lồ, nơi Cung và Cầu gặp nhau. Tuy nhiên, thứ chi phối Cung và Cầu ở đây không phải là thời tiết hay mùa vụ, mà là Kỳ vọng.
1. Kết quả kinh doanh của doanh nghiệp
Đây là yếu tố cốt lõi nhất. Cổ phiếu là giấy chứng nhận quyền sở hữu một phần doanh nghiệp. Nếu doanh nghiệp làm ăn tốt, bạn có quyền hy vọng giá trị phần sở hữu của mình tăng lên.
Ví dụ, khi Vietcombank (VCB) công bố lợi nhuận hàng nghìn tỷ đồng, tăng trưởng vượt bậc so với năm trước, các nhà đầu tư sẽ cảm thấy đây là một “món hời”. Họ tin rằng trong tương lai VCB sẽ còn mạnh hơn nữa. Lúc này, nhu cầu mua (Cầu) tăng cao, đẩy giá cổ phiếu đi lên.
Ngược lại, nếu một công ty trong rổ VN30 công bố lỗ nặng hoặc vướng vào các vấn đề pháp lý, niềm tin của nhà đầu tư sẽ đổ vỡ. Họ sẽ bán bằng mọi giá (Cung tăng), khiến giá cổ phiếu giảm sâu.
2. Yếu tố kinh tế vĩ mô và lãi suất ngân hàng
Lãi suất ngân hàng giống như một chiếc bập bênh với chứng khoán.
Khi lãi suất ngân hàng thấp, người dân thấy gửi tiền tiết kiệm không còn lãi nhiều. Họ có xu hướng rút tiền ra để đầu tư vào các kênh khác như chứng khoán với hy vọng kiếm lời tốt hơn. Dòng tiền này đổ vào sàn chứng khoán làm tăng Cầu, khiến mặt bằng giá cổ phiếu chung đi lên.
Khi lãi suất ngân hàng tăng cao (ví dụ lên 9% hay 10% mỗi năm), nhiều nhà đầu tư sẽ chọn cách an toàn là gửi tiền vào ngân hàng. Họ bán cổ phiếu để lấy tiền gửi tiết kiệm. Cung tăng lên, Cầu giảm đi, dẫn đến giá cổ phiếu thường bị điều chỉnh giảm.
Xem thêm: Hiểu rõ ROE là gì trong 5 phút
3. Tâm lý đám đông: Nỗi sợ và lòng tham
Đây là yếu tố khiến giá cổ phiếu nhảy múa điên cuồng nhất và đôi khi chẳng theo một logic kinh doanh nào cả.
- Lòng tham (FOMO): Khi thấy giá cổ phiếu của tập đoàn Vingroup (VIC) tăng trần liên tiếp 3 phiên, nhiều người sợ bỏ lỡ cơ hội nên nhắm mắt mua vào theo đám đông. Sự hưng phấn thái quá này đẩy Cầu lên mức cực đại, khiến giá tăng ảo.
- Nỗi sợ hãi: Khi có một tin đồn xấu lan truyền, dù chưa biết đúng sai, hàng nghìn người cùng nhấn nút “Bán” trên ứng dụng điện thoại. Sự hoảng loạn tạo ra làn sóng Cung khổng lồ, làm giá sụp đổ trong tích tắc.
Những hiểu lầm chết người của người mới về giá cổ phiếu
Người mới bước chân vào thị trường thường có những cách hiểu sai lệch về việc tại sao giá cổ phiếu tăng giảm, dẫn đến những quyết định đầu tư sai lầm.
Hiểu lầm 1: Có một “ông chủ sàn” quyết định giá mỗi ngày
Nhiều người nghĩ rằng các công ty hay Sở giao dịch chứng khoán sẽ ngồi lại và bàn xem hôm nay giá cổ phiếu Masan (MSN) nên là 70.000đ hay 80.000đ.
Sự thật là: Giá được quyết định bởi các lệnh mua và bán của chính các nhà đầu tư trên toàn thế giới (và Việt Nam) khớp với nhau. Máy tính chỉ đóng vai trò ghi nhận mức giá mà tại đó người mua và người bán đồng ý giao dịch với nhau nhiều nhất.
Hiểu lầm 2: Cổ phiếu giá rẻ (vài nghìn đồng) là dễ tăng hơn cổ phiếu giá cao
Bạn có thể nghĩ rằng một cổ phiếu giá 5.000đ sẽ dễ tăng lên 10.000đ (gấp đôi) hơn là một cổ phiếu như FPT giá 130.000đ tăng lên 260.000đ.
Sự thật là: Việc giá tăng hay giảm không phụ thuộc vào con số tuyệt đối đó to hay nhỏ, mà phụ thuộc vào giá trị nội tại và lượng Cung – Cầu. Một cổ phiếu giá 5.000đ nhưng công ty đang nợ nần chồng chất, không ai muốn mua thì giá vẫn có thể giảm về 1.000đ. Trong khi đó, cổ phiếu giá cao vẫn có thể tiếp tục tăng nếu doanh nghiệp đó vẫn tăng trưởng thần tốc.
Hiểu lầm 3: Giá giảm là do “đội lái” thao túng hoàn toàn
Mặc dù trên thị trường có những nhóm nhà đầu tư lớn có khả năng tác động đến giá trong ngắn hạn, nhưng họ không thể chống lại quy luật Cung – Cầu của toàn thị trường trong dài hạn.
Nếu một doanh nghiệp thực sự tệ, không “đội lái” nào có đủ tiền để đỡ giá mãi mãi. Ngược lại, nếu doanh nghiệp cực tốt như Vinamilk (VNM) ở thời kỳ đỉnh cao, không ai có thể dìm giá nó xuống mãi được vì lực Cầu từ các quỹ đầu tư lớn sẽ luôn trực chờ để mua vào.
Làm thế nào để “đọc vị” bảng điện qua lăng kính Cung – Cầu?
Khi nhìn vào bảng điện tử, thay vì chỉ nhìn màu sắc, bạn hãy tập trung vào các bước giá và khối lượng giao dịch.
- Bên mua (Cầu): Có 3 cột giá mua tốt nhất. Nếu bạn thấy khối lượng đặt mua ở các mức giá cao rất lớn, chứng tỏ phe mua đang rất quyết liệt. Họ sẵn sàng chi nhiều tiền để sở hữu cổ phiếu. Đây là tín hiệu giá có thể tăng.
- Bên bán (Cung): Có 3 cột giá bán thấp nhất. Nếu thấy lượng cổ phiếu treo bán ở đây mênh mông như biển cả, trong khi phe mua lèo tèo vài nghìn cổ phiếu, thì áp lực giảm giá đang rất lớn.
Ví dụ về sự giằng co của cổ phiếu HPG (Hòa Phát)
Giả sử giá hiện tại của HPG là 28.000đ.
- Phe mua đặt lệnh mua tại giá 27.900đ tới 500.000 cổ phiếu.
- Phe bán đặt lệnh bán tại giá 28.100đ chỉ có 10.000 cổ phiếu.
Nhìn vào đây, bạn thấy Cầu đang rất mạnh ở vùng giá dưới. Phe bán rất ít hàng. Chỉ cần một vài người mua chấp nhận mua lên giá 28.100đ, giá sẽ nhanh chóng vượt qua mức này để tiến lên các mốc cao hơn. Đó chính là cách giá cổ phiếu chuyển động.
Xem thêm: Chỉ số P/E là gì?
Hiểu đúng giúp bạn ra quyết định tốt hơn như thế nào?
Khi bạn thấu hiểu tại sao giá cổ phiếu tăng giảm dựa trên Cung – Cầu, bạn sẽ thoát khỏi tâm lý “đánh bạc”.
- Bạn sẽ bình tĩnh hơn: Khi thấy giá giảm, bạn sẽ tự hỏi: “Tại sao họ bán? Doanh nghiệp có vấn đề gì không hay chỉ là tâm lý hoảng loạn nhất thời?”. Nếu doanh nghiệp vẫn tốt mà giá giảm do tâm lý, đó có thể là cơ hội mua vào.
- Bạn không mua đuổi: Khi thấy giá tăng nóng, bạn sẽ kiểm tra xem lực Cầu này có bền vững không hay chỉ là sự hưng phấn thái quá. Điều này giúp bạn tránh được việc “đu đỉnh”.
- Bạn biết quan sát dòng tiền: Quy luật Cung – Cầu thực chất là sự di chuyển của dòng tiền. Theo dõi hành động của các nhà đầu tư lớn (khối ngoại, tự doanh) giúp bạn biết phe nào đang chiếm ưu thế.
Lời khuyên cho người mới bắt đầu
Thị trường chứng khoán là nơi phản ánh hơi thở của nền kinh tế. Giá cổ phiếu không tăng giảm ngẫu nhiên, nó luôn có lý do đằng sau. Tuy nhiên, trong ngắn hạn, giá có thể bị bóp méo bởi cảm xúc của con người.
Để đầu tư thành công, bạn cần rèn luyện khả năng nhìn xuyên qua những con số nhảy múa để thấy được cuộc chiến giữa phe mua và phe bán. Hãy nhớ rằng, trong một cuộc chơi mà ai cũng muốn mua và ít người muốn bán, giá chắc chắn sẽ lên. Và ngược lại.
Lưu ý quan trọng: Các quy định về biên độ giao dịch (mức trần, mức sàn) và các quy tắc khớp lệnh có thể thay đổi theo quy định của Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (HOSE, HNX, UPCoM). Bạn nên thường xuyên kiểm tra quy định hiện hành để có chiến lược giao dịch chính xác nhất. Bài viết này mang tính chất giáo dục kiến thức, không phải là lời khuyên đầu tư hay khuyến nghị mua bán bất kỳ mã cổ phiếu nào.
Hy vọng qua bài viết này, bạn đã trả lời được câu hỏi “Tại sao giá cổ phiếu tăng giảm?”. Hãy tiếp tục theo dõi nentangdautu.com để xây dựng nền móng tài chính vững chắc cho chính mình!
