Năm 2021, thị trường chứng khoán Việt Nam chứng kiến một cơn sốt mang tên Hòa Phát. Đi đến đâu, từ quán cà phê đến các hội nhóm trên mạng, người ta cũng bàn tán về mã cổ phiếu HPG. Với kết quả kinh doanh tăng trưởng bằng lần và những dự án tỷ đô, nhiều người tin rằng Hòa Phát là cổ phiếu không thể lỗ. Thế nhưng, thực tế sau đó lại là một bài học đắt giá về chu kỳ ngành thép.
Nếu bạn là người mới bước chân vào thị trường, câu chuyện về Hòa Phát không chỉ là chuyện của một doanh nghiệp. Đó là bài học sống động nhất về cách một ngành công nghiệp vận hành theo những vòng quay lặp đi lặp lại.
Việc nhận diện được chu kỳ ngành thép sẽ giúp bạn tránh được những cú sập đau đớn và biết khi nào nên bảo vệ thành quả của mình, thay vì mù quáng nắm giữ chỉ vì yêu thích thương hiệu. Nền Tảng Đầu Tư mời bạn theo dõi bài học đầu tư ngay bên dưới.
Chu kỳ ngành thép là gì và tại sao người mới thường hiểu sai?
Để hiểu về chu kỳ ngành thép, hãy tưởng tượng nó giống như mùa vụ của người nông dân. Có những năm mưa thuận gió hòa, giá lúa gạo tăng cao, người nông dân trúng lớn và đổ xô đi mua máy móc, mở rộng ruộng vườn. Nhưng khi tất cả mọi người cùng có quá nhiều lúa để bán, trong khi nhu cầu tiêu thụ giảm xuống, giá lúa sẽ lao dốc. Ngành thép cũng vận hành theo cách tương tự như vậy.
Định nghĩa dễ hiểu về cổ phiếu chu kỳ
Cổ phiếu chu kỳ là nhóm cổ phiếu mà kết quả kinh doanh của doanh nghiệp phụ thuộc rất chặt chẽ vào tình hình kinh tế chung và giá cả hàng hóa trên thế giới. Ngành thép là một ví dụ điển hình. Khi kinh tế phát triển, nhà cửa mọc lên, cầu đường được xây dựng, nhu cầu dùng thép sẽ cực lớn. Ngược lại, khi kinh tế khó khăn hoặc lãi suất tăng cao, hoạt động xây dựng đóng băng, thép sản xuất ra không có người mua, lợi nhuận của doanh nghiệp sẽ giảm sút nhanh chóng.
Sai lầm phổ biến của người mới
Người mới thường hay nhầm lẫn giữa một doanh nghiệp tốt và một cổ phiếu luôn tăng giá. Hòa Phát là một doanh nghiệp cực kỳ tốt, lãnh đạo tài năng và hệ thống sản xuất hiện đại bậc nhất Đông Nam Á. Tuy nhiên, dù doanh nghiệp có giỏi đến đâu, họ cũng không thể chống lại được quy luật của chu kỳ ngành thép toàn cầu.
Sai lầm lớn nhất là tư duy: “Công ty lớn thế này, làm ăn lãi thế này thì giá cổ phiếu chỉ có đi lên”. Người mới thường nhìn vào lợi nhuận của quý gần nhất để quyết định mua vào. Nhưng trong ngành chu kỳ, khi lợi nhuận đạt đỉnh cao nhất, đó thường là lúc chu kỳ sắp kết thúc.
Tại sao chúng ta lại dễ “phải lòng” cổ phiếu Hòa Phát?
Không khó để hiểu tại sao HPG lại được mệnh danh là cổ phiếu quốc dân. Đối với nhà đầu tư Việt Nam, Hòa Phát có những đặc điểm khiến bất kỳ ai cũng cảm thấy an tâm:
- Sản phẩm hiện hữu: Bạn có thể thấy thép Hòa Phát ở khắp các công trình từ nông thôn đến thành thị.
- Lãnh đạo uy tín: Chủ tịch Trần Đình Long được xem là người làm thật, ăn thật, luôn minh bạch với cổ đông.
- Sức mạnh tài chính: Hòa Phát sở hữu những đại dự án như Khu liên hợp Dung Quất với công nghệ sản xuất thép từ quặng sắt, giúp tối ưu chi phí cực tốt.
Chính vì sự “vĩ đại” này, nhà đầu tư thường nảy sinh tâm lý yêu cổ phiếu. Khi đã yêu, chúng ta có xu hướng chỉ đọc những tin tốt và phớt lờ những dấu hiệu cảnh báo về việc chu kỳ ngành thép đang đảo chiều. Chúng ta tự trấn an rằng: “Dù giá có giảm thì Hòa Phát vẫn là số một, giữ lâu dài chắc chắn sẽ hòa vốn và có lời”. Đây là kiểu tư duy rất nguy hiểm đối với những ngành có tính biến động cao.
Nhìn lại đỉnh cao 2021: Khi “cơn say” làm mờ mắt nhà đầu tư
Vào giai đoạn cuối năm 2021, Hòa Phát công bố những con số lợi nhuận kỷ lục mà trước đó chưa ai dám mơ tới. Hàng chục nghìn tỷ đồng lợi nhuận mỗi quý khiến định giá của cổ phiếu trở nên cực kỳ hấp dẫn trên mặt báo.
Ví dụ, hãy tưởng tượng một công ty bình thường mỗi năm làm ra mười đồng lợi nhuận. Đột nhiên, do giá thép thế giới tăng vọt vì đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, năm đó công ty làm ra một trăm đồng. Nhà đầu tư thấy lãi gấp mười lần thì hưng phấn mua vào với giá cao.
Nhưng họ quên mất một điều: Con số một trăm đồng kia là kết quả của những yếu tố bất thường. Khi thế giới sản xuất thép trở lại bình thường và nhu cầu xây dựng bão hòa, lợi nhuận sẽ quay về mức mười đồng, thậm chí thấp hơn. Khi đó, giá cổ phiếu sẽ không còn lý do gì để đứng ở vùng đỉnh nữa.
Những người mua HPG ở vùng giá đỉnh năm 2021 (tương đương khoảng bốn mươi đến năm mươi nghìn đồng sau khi đã điều chỉnh các quyền lợi) đã phải chứng kiến tài khoản sụt giảm hơn một nửa chỉ trong vòng một năm sau đó. Đó là cái giá của việc không nhận diện được điểm kết thúc của một chu kỳ ngành thép.
Cách nhận diện khi nào một ngành đang ở “đỉnh cao muôn trượng”
Để không bị mắc kẹt ở đỉnh, người mới cần học cách quan sát những tín hiệu thực tế thay vì chỉ nhìn vào bảng điện tử. Dưới đây là những dấu hiệu cho thấy chu kỳ ngành thép có thể đang đi đến hồi kết:
1. Giá nguyên liệu đầu vào và giá thép thành phẩm
Ngành thép sống nhờ vào chênh lệch giữa giá bán thép và chi phí mua quặng sắt, than cốc. Nếu bạn thấy giá thép trên thế giới bắt đầu đi ngang hoặc giảm, trong khi giá quặng sắt vẫn đứng ở mức cao, đó là dấu hiệu lợi nhuận của doanh nghiệp sẽ bị bóp nghẹt.
2. Lãi suất ngân hàng bắt đầu tăng
Thép phục vụ chủ yếu cho xây dựng và bất động sản. Khi lãi suất tăng, người dân ngại vay tiền mua nhà, các chủ đầu tư cũng khó tiếp cận vốn để xây dự án. Cầu về thép giảm xuống sẽ kéo theo toàn bộ chu kỳ ngành thép đi xuống.
3. Tin tức tốt tràn ngập và ai cũng có lãi
Đây là một dấu hiệu tâm lý rất quan trọng. Khi ngay cả những người chưa bao giờ đầu tư cũng khoe lãi từ cổ phiếu thép, và các báo cáo phân tích đều đưa ra những mục tiêu giá xa vời, đó thường là lúc những nhà đầu tư lớn đang âm thầm rút lui.
Cái bẫy “Cổ phiếu rẻ” và chỉ số P/E trong ngành chu kỳ
Đây là phần quan trọng nhất mà người mới cần lưu ý để tránh mất tiền oan. Thông thường, chúng ta được dạy rằng mua cổ phiếu có chỉ số P/E thấp (tức là giá cổ phiếu thấp hơn nhiều so với lợi nhuận làm ra) là mua được rẻ. Nhưng với cổ phiếu có tính chu kỳ cao như thép, quy tắc này có thể bị đảo ngược hoàn toàn.
Hiểu về chỉ số P/E một cách đơn giản
Hãy coi P/E là số năm bạn cần để thu hồi vốn từ lợi nhuận của công ty. Ví dụ, một cổ phiếu có giá một trăm nghìn đồng và mỗi năm làm ra mười nghìn đồng lợi nhuận trên mỗi cổ phần, thì P/E là mười.
Trong giai đoạn cực thịnh của chu kỳ ngành thép, lợi nhuận của Hòa Phát tăng vọt khiến chỉ số P/E nhìn qua có vẻ rất thấp (có lúc chỉ còn khoảng ba đến bốn lần). Nhiều người mới thấy vậy liền nghĩ: “Quá rẻ, chỉ cần ba bốn năm là thu hồi vốn”.
Nhưng thực tế, lợi nhuận của năm sau đó đã giảm mạnh do giá thép rơi tự do. Con số lợi nhuận dùng để tính P/E trước đó đã trở thành quá khứ. Khi lợi nhuận giảm, chỉ số P/E thực tế sẽ vọt lên rất cao, và giá cổ phiếu phải giảm sâu để thích ứng với tình hình mới.
Lời khuyên: Đừng bao giờ dùng chỉ số P/E đơn thuần để định giá cổ phiếu thép ở vùng đỉnh lợi nhuận. Các chuyên gia thường nhìn vào chỉ số P/B (giá cổ phiếu so với giá trị tài sản thực của công ty) để đánh giá sẽ chính xác hơn trong trường hợp này. Nên kiểm tra các quy định và cách tính định giá hiện hành từ các nguồn uy tín trước khi ra quyết định.
Đừng để sự yêu thích thương hiệu làm mờ mắt
Chúng ta thường có thói quen bảo vệ những gì mình yêu thích. Trong đầu tư, điều này dẫn đến việc “gồng lỗ” không khoa học. Bạn có thể yêu sản phẩm của Hòa Phát, tin tưởng vào sự phát triển của đất nước, nhưng tiền vốn của bạn cần được bảo vệ bằng kỷ luật.
Nếu bạn nhận thấy các yếu tố vĩ mô đang chống lại ngành thép, hãy dũng cảm rời đi hoặc hạ tỷ trọng nắm giữ, ngay cả khi đó là doanh nghiệp bạn ngưỡng mộ nhất. Hãy nhớ rằng: Cổ phiếu chỉ là một phương tiện để gia tăng tài sản. Khi phương tiện đó đang đi vào vùng thời tiết xấu, việc tạm dừng lại là lựa chọn của người đầu tư thông minh.
Bài học để đầu tư cổ phiếu chu kỳ an toàn hơn
Đầu tư vào các mã như HPG, HSG (Hoa Sen) hay NKG (Nam Kim) không xấu, thậm chí có thể mang lại lợi nhuận rất lớn nếu bạn đi đúng sóng. Để làm được điều đó, hãy ghi nhớ các nguyên tắc sau:
- Mua khi tin xấu bủa vây, bán khi tin tốt ngập trời: Ngược lại với tâm lý đám đông, thời điểm tốt nhất để mua cổ phiếu chu kỳ là khi ngành đó đang ở đáy, lợi nhuận thấp và mọi người đều chán nản.
- Theo dõi sát sao thị trường bất động sản: Vì thép và bất động sản là “đôi bạn cùng tiến”. Nếu bất động sản gặp khó khăn, ngành thép chắc chắn không thể đứng ngoài cuộc.
- Không bao giờ tất tay (all-in): Luôn giữ một phần tiền mặt hoặc phân bổ sang các ngành phòng thủ như điện, nước, hàng tiêu dùng (ví dụ như Vinamilk – VNM) để giảm bớt biến động cho tài khoản khi chu kỳ ngành thép đảo chiều đột ngột.
- Luôn có kế hoạch rút lui: Trước khi mua, hãy tự hỏi mình: “Nếu giá thép thế giới giảm mười phần trăm, tôi sẽ làm gì?”. Có một kế hoạch sẵn sẽ giúp bạn không bị tê liệt tâm lý khi thị trường biến động.
Kết luận
Câu chuyện về Hòa Phát giai đoạn 2021 – 2022 là một minh chứng sống động trong nền tảng đầu tư cho thấy thị trường chứng khoán không phải là một đường thẳng đi lên. Nó là tập hợp của những con sóng, những chu kỳ nối tiếp nhau.
Hiểu về chu kỳ ngành thép không giúp bạn giàu lên sau một đêm, nhưng nó sẽ giúp bạn giữ được tiền – điều quan trọng nhất trong đầu tư. Hãy học cách yêu lợi nhuận và sự an toàn của tài khoản hơn là yêu bất kỳ một mã cổ phiếu cụ thể nào. Khi bạn làm được điều đó, bạn đã chính thức bước lên một cấp độ mới trên hành trình tự do tài chính.
