Bạn đã bao giờ rơi vào tình huống này chưa? Bạn vừa quyết định mua cổ phiếu của Tập đoàn Hòa Phát (mã HPG) vì tin rằng ngành thép sắp vào sóng tăng trưởng mạnh. Ngay sau đó, bạn bắt đầu lướt các hội nhóm chứng khoán, vào các diễn đàn lớn để tìm đọc tin tức.
Lạ thay, mắt bạn dường như chỉ “dừng lại” ở những bài viết phân tích về việc giá thép thế giới đang hồi phục hay các dự án đại công trình đang đẩy mạnh giải ngân. Còn những bài viết cảnh báo về việc biên lợi nhuận ngành thép đang hẹp lại hay áp lực nợ vay tăng cao? Bạn lướt qua thật nhanh, thậm chí tặc lưỡi cho rằng: “Mấy ông này chẳng biết gì, toàn chim lợn để dìm giá”.
Hiện tượng này trong tâm lý học và tài chính hành vi được gọi là thiên kiến xác nhận. Đây là một trong những rào cản lớn nhất khiến những người mới tham gia thị trường chứng khoán Việt Nam dễ dàng đưa ra những quyết định sai lầm, dẫn đến việc “đu đỉnh” hoặc gồng lỗ đến mức cháy tài khoản.
Thiên kiến xác nhận là gì và tại sao nó lại nguy hiểm?
Để hiểu một cách đơn giản nhất, thiên kiến xác nhận là xu hướng chúng ta chỉ chú ý, tin tưởng và thu thập những thông tin nào ủng hộ cho quan điểm sẵn có của mình. Ngược lại, chúng ta sẽ có cơ chế tự động sàng lọc, nghi ngờ hoặc lờ đi những thông tin đi ngược lại với niềm tin đó.
Hãy tưởng tượng bạn đang yêu một người. Trong mắt bạn, người đó toàn ưu điểm. Ai đó nói với bạn rằng người này có thói quen xấu, bạn sẽ lập tức bảo vệ họ và nghĩ rằng người kia đang ghen tị. Trong đầu tư cũng vậy, khi bạn đã “phải lòng” một mã cổ phiếu như Vinamilk (VNM) hay Vingroup (VIC), bạn thường có xu hướng bảo vệ nó như bảo vệ chính cái tôi của mình.
Vấn đề nằm ở chỗ, thị trường tài chính không vận hành dựa trên tình cảm của bạn. Nó vận hành dựa trên các con số, sự thực khách quan và dòng tiền. Khi bạn chỉ chọn nghe những gì mình muốn nghe, bạn đang tự đeo một chiếc kính màu hồng để nhìn vào một thực tế có thể đang rất xám xịt.
Nhiều nhà đầu tư mới (F0) thường nhầm tưởng rằng việc đọc nhiều tin tức ủng hộ là đang “củng cố niềm tin”. Nhưng thực chất, bạn đang rơi vào một cái bẫy tâm lý khiến bạn mất đi khả năng quan sát đa chiều. Một nhà đầu tư giỏi không phải là người chứng minh mình luôn đúng, mà là người sớm nhận ra mình đang sai để cắt lỗ kịp thời.
Xem thêm: Lợi thế cạnh tranh là gì?
Tại sao bộ não chúng ta lại thích “đọc tin tốt” hơn tin xấu?
Có một sự thật là bộ não con người vốn dĩ rất lười biếng và sợ cảm giác bị sai. Khi bạn tiếp nhận một thông tin trái chiều với quyết định của mình, bộ não sẽ nảy sinh một trạng thái gọi là “nghịch lý nhận thức”. Trạng thái này gây ra sự khó chịu, lo lắng và bất an.
Để giải tỏa sự khó chịu đó, bộ não chọn con đường dễ dàng nhất: Phủ nhận thông tin trái chiều. Ví dụ, khi bạn đang giữ cổ phiếu ngân hàng Techcombank (TCB) và thấy một tin tức về nợ xấu toàn ngành có xu hướng tăng. Thay vì bình tĩnh phân tích xem nợ xấu của TCB đang ở mức nào, bạn lại tự nhủ: “Ngân hàng này quản trị rủi ro tốt nhất Việt Nam, mấy tin nợ xấu này chỉ dành cho các ngân hàng yếu kém thôi”.
Việc tìm kiếm những bài viết “khen” cổ phiếu mình đang giữ sẽ giúp não bộ tiết ra dopamine – một chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác hưng phấn và an tâm. Bạn cảm thấy mình thông minh, mình đã chọn đúng “siêu cổ phiếu”. Sự thỏa mãn nhất thời này cực kỳ nguy hại vì nó che lấp đi những dấu hiệu rủi ro đang hiện hữu ngay trước mắt.
Người mới thường hay nhầm lẫn giữa “kiên định với mục tiêu” và “bảo thủ với sai lầm”. Kiên định là khi bạn có lộ trình rõ ràng và các yếu tố cơ bản của doanh nghiệp vẫn tốt. Còn bảo thủ do thiên kiến xác nhận là khi mọi thông số đã xấu đi nhưng bạn vẫn cố tìm một vài lý do vụn vặt để bào chữa cho việc không bán cổ phiếu.
Những ví dụ thực tế về thiên kiến xác nhận trên thị trường Việt Nam
Hãy cùng nhìn vào một ví dụ điển hình với cổ phiếu của Tập đoàn Hòa Phát (HPG). Giả sử vào giai đoạn chu kỳ thép đi xuống, giá thép thế giới giảm mạnh và hàng tồn kho của doanh nghiệp tăng cao. Một nhà đầu tư bị mắc lỗi thiên kiến xác nhận sẽ chỉ tập trung vào các tin tức như: “Hòa Phát là doanh nghiệp đầu ngành”, “Bác Long là người có tâm và có tầm”, hay “Dự án Dung Quất 2 sẽ là động lực tăng trưởng dài hạn”.
Họ hoàn toàn phớt lờ thực tế rằng trong ngắn hạn, lợi nhuận có thể sụt giảm nghiêm trọng do giá bán giảm và chi phí nguyên liệu đầu vào tăng. Kết quả là thay vì bán ra ở mức lỗ nhẹ 5% hoặc 10% để bảo toàn vốn, họ tiếp tục giữ và nhìn tài khoản bốc hơi 30% đến 50% giá trị vì tin rằng “sớm muộn gì nó cũng tăng lại”.
Hay như trường hợp của cổ phiếu Vinamilk (VNM) trong vài năm qua. Nhiều người vẫn giữ tư duy đây là “cổ phiếu quốc dân” không bao giờ lỗ. Khi thấy giá cổ phiếu đi ngang hoặc giảm dần, thay vì nhìn nhận thực tế là thị trường sữa đã bão hòa và tốc độ tăng trưởng của doanh nghiệp không còn như xưa, họ lại tìm kiếm các bài viết về tỷ lệ trả cổ tức bằng tiền mặt đều đặn để tự an ủi.
Đúng là VNM trả cổ tức tốt, nhưng nếu giá cổ phiếu giảm 15% trong khi cổ tức chỉ khoảng 5% mỗi năm, thì về tổng thể bạn vẫn đang lỗ. Việc chỉ nhìn vào điểm sáng “cổ tức” mà lờ đi điểm tối “tăng trưởng chậm” chính là biểu hiện rõ nét của việc yêu mù quáng một doanh nghiệp đang đi xuống.
Xem thêm: Nhật ký đầu tư: Bí quyết giúp nhà đầu tư F0 dừng lỗ hiệu quả
Sai lầm chết người: Biến mình thành “nạn nhân” của các hội nhóm
Trong thời đại mạng xã hội, thiên kiến xác nhận càng có đất diễn mạnh mẽ hơn thông qua các hội nhóm Facebook, Telegram hay Zalo. Thuật toán của các nền tảng này cũng “chiều lòng” bạn bằng cách hiển thị nhiều hơn những nội dung tương tự với những gì bạn thường xem.
Khi bạn tham gia vào một nhóm “Hội những người yêu thích cổ phiếu FPT”, bạn sẽ thấy tràn ngập những phân tích về chuyển đổi số, về các hợp đồng tỷ đô tại Nhật Bản hay Mỹ. Những người có ý kiến trái chiều thường bị kích ra khỏi nhóm hoặc bị đám đông vào chỉ trích.
Dần dần, bạn sống trong một “chiếc lồng gương” (echo chamber), nơi mọi âm thanh đều là tiếng vang của chính quan điểm của bạn. Điều này cực kỳ nguy hiểm cho người mới vì bạn sẽ mất đi khả năng phản biện. Bạn tin rằng tất cả mọi người đều đang nghĩ giống mình, nghĩa là mình chắc chắn đúng. Nhưng trên thị trường chứng khoán, khi tất cả cùng nghĩ một hướng, đó thường là lúc rủi ro đang ở mức cao nhất.
Hãy nhớ lại trường hợp của các cổ phiếu bất động sản như Vinhomes (VHM) hay Novaland trong những giai đoạn biến động. Nếu bạn chỉ ở trong những nhóm “bơm thổi” tin tốt mà không chịu đọc các báo cáo về áp lực trái phiếu hay tình hình thanh khoản thị trường bất động sản, bạn sẽ rất dễ đưa ra những quyết định mua thêm (trung bình giá xuống) trong khi lẽ ra phải thoát hàng từ sớm.
Cách nhận biết bạn có đang bị thiên kiến xác nhận dẫn dắt hay không?
Để biết mình có đang mắc phải lỗi này hay không, hãy thử trả lời thật lòng các câu hỏi sau:
- Bạn có cảm thấy tức giận hoặc khó chịu khi đọc một bài viết phân tích điểm xấu của cổ phiếu bạn đang nắm giữ không?
- Khi tìm kiếm thông tin về một mã cổ phiếu trên Google, bạn thường gõ từ khóa theo kiểu “Tiềm năng cổ phiếu TCB” thay vì gõ “Rủi ro khi đầu tư TCB” đúng không?
- Bạn có xu hướng bỏ qua các bình luận trái chiều trên diễn đàn và chỉ nhấn “Like” cho những ai dự báo cổ phiếu sẽ tăng trần không?
- Bạn có đang giữ một cổ phiếu đang lỗ hơn 15% và tự nhủ rằng “mình đầu tư dài hạn” chỉ để tránh việc phải thừa nhận mình đã chọn sai điểm mua không?
Nếu câu trả lời là “Có” cho hầu hết các câu hỏi trên, bạn đang bị thiên kiến xác nhận chi phối mạnh mẽ. Đừng quá lo lắng, vì đây là bản năng của con người. Điều quan trọng là bạn nhận ra nó để bắt đầu thay đổi cách tiếp nhận thông tin.
Người mới hay nhầm rằng đầu tư là đi tìm những lý do để mua. Thực tế, những nhà đầu tư chuyên nghiệp dành phần lớn thời gian để đi tìm những lý do “tại sao tôi không nên mua cổ phiếu này” hoặc “tại sao tôi nên bán nó đi”. Họ luôn đóng vai người phản biện khó tính với chính túi tiền của mình.
Xem thêm: Trung bình giá xuống là gì?
Bài học từ những nhà đầu tư lỗi lạc: Hãy đi tìm lý do để “bác bỏ” chính mình
Charlie Munger – người cộng sự quá cố của tỷ phú Warren Buffett – từng có một câu nói nổi tiếng đại ý rằng: Bạn không có quyền sở hữu một quan điểm trừ khi bạn có thể tranh luận chống lại quan điểm đó tốt hơn cả những người ở phía đối diện.
Đây chính là chìa khóa để vượt qua thiên kiến xác nhận. Thay vì đi tìm những bài viết khen ngợi, hãy chủ động đi tìm những bài viết “chê”. Nếu bạn đang giữ cổ phiếu Thế Giới Di Động (MWG) và tin rằng mảng Bách Hóa Xanh sẽ thành công, hãy dành thời gian đọc các phân tích về sự cạnh tranh khốc liệt của các chợ truyền thống hay các đối thủ mới nổi.
Khi bạn đọc một ý kiến trái chiều, đừng vội phản bác. Hãy tự đặt câu hỏi: “Nếu họ đúng thì sao? Nếu kịch bản xấu này xảy ra, mình sẽ mất bao nhiêu tiền?”. Việc này giúp bạn luôn có một kế hoạch phòng vệ (Plan B). Đầu tư không phải là trò chơi của sự lạc quan tếu, mà là trò chơi của việc quản trị rủi ro.
Ví dụ, nếu bạn mua cổ phiếu Vietcombank (VCB) ở vùng giá cao, hãy tự lập ra một danh sách những điều có thể khiến cổ phiếu này giảm giá: Lãi suất huy động tăng, nợ xấu tăng, hay tăng trưởng tín dụng thấp hơn kỳ vọng. Khi thực tế bắt đầu xuất hiện những dấu hiệu này, bạn sẽ không bị bất ngờ và có thể hành động dứt khoát thay vì ngồi chờ đợi một phép màu từ những tin tức “chim mồi”.
4 bước cụ thể để rèn luyện tư duy phản biện trong đầu tư
Để không còn là “con mồi” của những cảm xúc cá nhân, bạn có thể áp dụng quy trình 4 bước sau đây mỗi khi thực hiện giao dịch hoặc đánh giá lại danh mục của mình:
Bước 1: Tìm kiếm thông tin theo cả hai chiều. Mỗi khi nghiên cứu một mã như cổ phiếu MSN của Masan, hãy bắt buộc mình phải đọc ít nhất 3 bài viết phân tích tích cực và 3 bài viết phân tích tiêu cực. Đừng chỉ dừng lại ở các tiêu đề giật tít, hãy đi sâu vào các luận điểm mà tác giả đưa ra.
Bước 2: Viết ra “Nhật ký đầu tư” những lý do khiến bạn có thể sai. Trước khi đặt lệnh mua, hãy viết xuống giấy: “Tôi mua cổ phiếu này vì lý do A, B, C. Tuy nhiên, tôi có thể sai nếu điều X hoặc Y xảy ra”. Ví dụ, bạn mua cổ phiếu Gas (GAS) vì giá dầu thế giới tăng, nhưng hãy viết thêm: “Tôi sẽ sai nếu giá dầu quay đầu giảm dưới 70 đô la mỗi thùng hoặc nhu cầu khí công nghiệp trong nước sụt giảm”.
Bước 3: Lắng nghe những người có quan điểm khác biệt. Trong một nhóm chat, nếu thấy ai đó đưa ra cảnh báo về cổ phiếu bạn đang giữ, đừng vội tranh cãi. Hãy nhắn tin riêng hoặc hỏi họ: “Tại sao bạn lại nghĩ như vậy? Bạn dựa trên con số nào?”. Có thể họ thấy được một góc khuất mà bạn đã vô tình bỏ qua do quá say mê với lợi nhuận ảo.
Bước 4: Thiết lập kỷ luật cắt lỗ tự động. Vì tâm lý chúng ta luôn tìm cách bào chữa cho sai lầm, cách tốt nhất là dùng kỷ luật thép. Ví dụ, nếu cổ phiếu giảm quá 7% hoặc 8% so với giá mua, hãy bán ngay lập tức mà không cần đọc thêm bất kỳ tin tức nào nữa. Lúc này, con số thực tế trên bảng điện tử quan trọng hơn mọi lời giải thích trên báo chí.
Kết luận: Đừng để “cái tôi” làm túi tiền của bạn vơi đi
Đầu tư chứng khoán là một hành trình rèn luyện tâm tính nhiều hơn là tính toán các con số. Thiên kiến xác nhận giống như một màn sương mù bao phủ tầm nhìn của bạn. Nó mang lại cảm giác dễ chịu và an toàn giả tạo, nhưng lại dẫn bạn đi thẳng đến bờ vực của sự thua lỗ.
Hãy nhớ rằng, thị trường chứng khoán Việt Nam luôn vận động và thay đổi không ngừng. Một doanh nghiệp tốt hôm nay có thể gặp khó khăn vào ngày mai. Việc bạn dũng cảm chấp nhận mình sai và lắng nghe những tiếng nói trái chiều không phải là biểu hiện của sự yếu đuối, mà là sự trưởng thành của một nhà đầu tư thực thụ.
Đừng yêu cổ phiếu, hãy yêu lợi nhuận và sự an toàn của nguồn vốn. Một khi bạn thoát khỏi sự kìm kẹp của thiên kiến xác nhận, bạn sẽ thấy thị trường trở nên rõ ràng và khách quan hơn rất nhiều. Chúc bạn luôn tỉnh táo và giữ được cái đầu lạnh trước mọi con sóng của thị trường!
(Lưu ý: Các ví dụ về mã cổ phiếu trong bài viết chỉ mang tính chất minh họa cho kiến thức tâm lý đầu tư, không phải là lời khuyên mua bán. Nhà đầu tư nên kiểm tra quy định và diễn biến thị trường hiện hành trước khi ra quyết định).
