Khi bắt đầu tìm hiểu về chứng khoán, chắc hẳn bạn đã từng nghe những câu đại loại như: Doanh nghiệp này nợ nhiều quá, hay doanh nghiệp kia đang sử dụng đòn bẩy cao. Trong đầu chúng ta thường mặc định rằng nợ là một cái gì đó rất xấu, giống như việc một cá nhân nợ nần chồng chất thì dễ dẫn đến phá sản.
Tuy nhiên, trong thế giới kinh doanh, nợ vay tài chính lại là một công cụ cực kỳ quan trọng. Nó giống như một con dao hai lưỡi: nếu dùng đúng cách, nó giúp doanh nghiệp lớn mạnh thần tốc; nhưng nếu dùng sai, nó sẽ nhấn chìm mọi thành quả. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ từng lớp ý nghĩa về nợ vay mà không cần phải là một chuyên gia tài chính.
1. Nợ vay tài chính là gì? Đừng nhầm lẫn với các khoản nợ khác
Để hiểu đúng về nợ vay tài chính, trước hết bạn cần phân biệt rõ giữa nợ vay và các khoản phải trả. Đây là lỗi phổ biến nhất mà người mới thường mắc phải khi nhìn vào bảng cân đối kế toán của một doanh nghiệp.
Hãy tưởng tượng bạn mở một tiệm cà phê. Bạn nhập hạt cà phê từ nhà cung cấp và họ cho bạn nợ tiền hàng 30 ngày mới phải trả. Đây là một khoản nợ, nhưng nó không phải là nợ vay tài chính. Đây gọi là nợ chiếm dụng vốn, vì bạn không phải trả lãi cho nhà cung cấp.
Ngược lại, nếu bạn ra ngân hàng vay 500.000.000đ để mua máy pha cà phê và mỗi tháng phải trả một khoản lãi cố định, thì đây chính xác là nợ vay tài chính.
Nói một cách dễ hiểu nhất, nợ vay tài chính là những khoản tiền mà doanh nghiệp đi vay từ các tổ chức bên ngoài (như ngân hàng, công ty tài chính) hoặc thông qua việc phát hành trái phiếu. Đặc điểm nhận dạng lớn nhất của nó là doanh nghiệp phải trả chi phí sử dụng vốn, hay còn gọi là lãi vay.
Xem thêm: Bẫy tăng giá (Bull Trap) là gì?
2. Vì sao người mới thường hiểu sai về nợ?
Sai lầm lớn nhất của nhà đầu tư F0 là nhìn thấy con số nợ tổng cộng quá lớn rồi vội vàng kết luận doanh nghiệp đó sắp phá sản. Thực tế, chúng ta cần bóc tách xem nợ đó đến từ đâu.
Ví dụ, nếu bạn nhìn vào báo cáo của Tập đoàn Vingroup (mã chứng khoán VIC), bạn sẽ thấy con số nợ rất khổng lồ. Tuy nhiên, một phần lớn trong đó có thể là tiền khách hàng trả trước để mua căn hộ. Đây là khoản nợ “hạnh phúc”, vì doanh nghiệp đã cầm tiền của khách nhưng chưa giao nhà nên kế toán ghi nhận là nợ. Doanh nghiệp không phải trả lãi cho khoản này, thậm chí còn được dùng tiền đó để kinh doanh.
Ngược lại, nợ vay tài chính mới là thứ thực sự tạo áp lực. Nếu một doanh nghiệp có nợ vay quá cao so với vốn chủ sở hữu, nghĩa là họ đang đánh cược rất lớn. Khi làm ăn thuận lợi, lợi nhuận sẽ tăng vọt nhờ tiền đi vay. Nhưng khi gặp khó khăn, lãi vay sẽ “ăn” hết lợi nhuận, thậm chí khiến doanh nghiệp âm vốn.
3. Phân loại nợ vay tài chính: Ngắn hạn và dài hạn
Trong báo cáo tài chính, nợ vay tài chính thường được chia làm hai loại chính mà bạn bắt buộc phải biết.
Nợ vay tài chính ngắn hạn
Đây là các khoản vay có thời hạn dưới 1 năm. Doanh nghiệp thường vay ngắn hạn để bổ sung vốn lưu động, ví dụ như để nhập hàng hóa cho mùa cao điểm hoặc trả lương nhân viên khi tiền bán hàng chưa về kịp.
Hãy lấy ví dụ về Công ty Cổ phần Đầu tư Thế Giới Di Động (mã chứng khoán MWG). Để có hàng nghìn chiếc điện thoại, máy tính bảng bày bán trên kệ, MWG thường xuyên phải vay ngắn hạn ngân hàng để nhập hàng. Khi bán được hàng và thu tiền về, họ lại dùng tiền đó trả nợ. Đây là vòng quay vốn bình thường.
Nợ vay tài chính dài hạn
Đây là các khoản vay có thời hạn trên 1 năm. Thông thường, doanh nghiệp chỉ vay dài hạn khi cần thực hiện các dự án lớn như xây nhà máy, mua máy móc thiết bị hoặc mở rộng quy mô sản xuất.
Ví dụ điển hình là Tập đoàn Hòa Phát (mã chứng khoán HPG). Khi HPG quyết định xây dựng Khu liên hợp gang thép Dung Quất, họ cần một lượng vốn cực lớn lên tới hàng chục nghìn tỷ đồng. Việc vay dài hạn là tất yếu vì nhà máy không thể sinh lời ngay trong 1-2 tháng để trả nợ. Họ cần nhiều năm để vận hành và thu hồi vốn.
Xem thêm: Chỉ số EPS là gì trong chứng khoán?
4. Tại sao ngành Thép và Xây dựng lại sợ lãi suất tăng?
Trong phần giới thiệu, chúng ta có nhắc đến việc ngành Thép và Xây dựng thường gặp khó khăn khi lãi suất ngân hàng tăng. Tại sao lại như vậy?
Để vận hành những dự án khổng lồ, các doanh nghiệp như Hòa Phát (HPG) hay các công ty xây dựng lớn thường phải duy trì một lượng nợ vay tài chính cực kỳ lớn.
Giả sử một doanh nghiệp thép đang nợ 10.000.000.000đ (10 tỷ đồng) với lãi suất ban đầu là 8% mỗi năm. Mỗi năm họ phải trả 800.000.000đ tiền lãi. Nếu ngân hàng tăng lãi suất lên 12% mỗi năm, khoản lãi phải trả ngay lập tức vọt lên 1.200.000.000đ.
Chỉ cần lãi suất nhích nhẹ vài phần trăm, hàng trăm tỷ đồng lợi nhuận của doanh nghiệp có thể “bốc hơi” chỉ để trả lãi. Đây là lý do tại sao khi nghe tin Ngân hàng Nhà nước tăng lãi suất điều hành, cổ phiếu của các doanh nghiệp “ôm” nhiều nợ thường bị bán tháo đầu tiên.
5. Cách soi nợ vay tài chính trên báo cáo tài chính
Để biết doanh nghiệp đang nợ bao nhiêu tiền, bạn hãy tìm đến Bảng cân đối kế toán. Hãy nhìn vào mục Nợ phải trả, trong đó sẽ có hai dòng quan trọng nhất:
- Vay và nợ thuê tài chính ngắn hạn.
- Vay và nợ thuê tài chính dài hạn.
Bạn hãy lấy tổng của hai con số này để biết tổng số tiền thực sự mà doanh nghiệp đang đi vay nợ có lãi.
Chỉ số “vàng” để đánh giá độ an toàn
Người mới không nên chỉ nhìn con số nợ tuyệt đối. Một doanh nghiệp nợ 1.000 tỷ đồng không hẳn là tệ nếu họ có vốn chủ sở hữu lên tới 10.000 tỷ đồng. Nhưng nếu họ chỉ có 500 tỷ đồng vốn mà nợ tới 1.000 tỷ, thì đó là một dấu hiệu cực kỳ nguy hiểm.
Một quy tắc đơn giản: Hãy lấy Tổng nợ vay tài chính chia cho Vốn chủ sở hữu.
- Nếu kết quả nhỏ hơn 1 (nghĩa là nợ vay ít hơn vốn tự có), doanh nghiệp thường được xem là có nền tảng tài chính an toàn.
- Nếu kết quả lớn hơn 1, thậm chí là 2 hoặc 3, doanh nghiệp đang sử dụng đòn bẩy rất cao.
Ví dụ thực tế: Các doanh nghiệp trong nhóm điện như Tổng Công ty Điện lực Dầu khí Việt Nam (mã cổ phiếu POW) thường có nợ vay lớn ở giai đoạn đầu xây nhà máy điện, sau đó nợ giảm dần theo thời gian khi nhà máy đi vào hoạt động ổn định và tạo ra dòng tiền.
6. Hiểu đúng để tránh sai lầm chết người
Nhiều nhà đầu tư mới thấy một công ty có doanh thu tăng trưởng 20-30% mỗi năm thì hào hứng mua ngay. Nhưng họ quên nhìn xem mức tăng trưởng đó đến từ đâu. Nếu doanh thu tăng 20% nhưng nợ vay tài chính tăng gấp đôi, thì sự tăng trưởng đó đang được mua bằng rủi ro rất lớn.
Khi doanh nghiệp vay quá nhiều, họ sẽ rơi vào trạng thái “làm bao nhiêu ăn bấy nhiêu” cho ngân hàng. Trong giai đoạn kinh tế khó khăn, chỉ cần doanh thu sụt giảm nhẹ, họ sẽ không có đủ tiền trả lãi và gốc đúng hạn. Điều này dẫn đến nợ xấu, bị ngân hàng siết nợ và cuối cùng là giá cổ phiếu lao dốc không phanh.
Ngược lại, nếu bạn hiểu đúng, bạn sẽ chọn được những doanh nghiệp có cơ cấu tài chính lành mạnh. Một doanh nghiệp có nợ vay thấp hoặc không có nợ vay (như một số công ty dược phẩm hoặc công nghệ) thường có sức chống chịu rất tốt qua các đợt khủng hoảng.
Xem thêm: Cổ phiếu Blue-chip là gì?
7. Những lưu ý quan trọng cho người mới
Khi soi xét về nợ vay, bạn cần lưu ý thêm các yếu tố sau:
Đồng tiền vay vốn: Nếu một doanh nghiệp như HPG hay Tổng Công ty Hàng không Việt Nam (HVN) vay nợ bằng đồng USD, họ sẽ chịu thêm rủi ro về tỷ giá. Nếu đồng USD tăng giá so với đồng Việt Nam, khoản nợ của họ sẽ tự động “phình” to ra dù họ không vay thêm đồng nào.
Năng lực trả nợ: Hãy nhìn vào dòng tiền từ hoạt động kinh doanh. Một doanh nghiệp có nợ nhiều nhưng mỗi năm làm ra hàng nghìn tỷ đồng tiền mặt thì không đáng lo bằng một doanh nghiệp nợ ít nhưng tiền mặt luôn trong tình trạng cạn kiệt.
Lãi suất vay: Doanh nghiệp vay được vốn với lãi suất thấp (nhờ uy tín cao hoặc các khoản vay ưu đãi quốc tế) sẽ có lợi thế cạnh tranh cực lớn so với các đối thủ phải vay nợ với lãi suất cao.
Lưu ý: Các quy định về kế toán và chỉ tiêu an toàn tài chính có thể thay đổi theo quy định của pháp luật và chuẩn mực kế toán hiện hành. Bạn nên thường xuyên cập nhật thông tin từ các cơ quan quản lý.
8. Tổng kết
Nợ vay tài chính không phải là “ngài ba bị” đáng sợ nếu doanh nghiệp biết cách quản lý và sử dụng nó để sinh lời. Tuy nhiên, với tư cách là một nhà đầu tư cá nhân, nhiệm vụ của bạn là phải bóc tách được:
- Doanh nghiệp đang nợ bao nhiêu tiền có lãi?
- Họ vay ngắn hạn hay dài hạn?
- Họ có đủ khả năng làm ra tiền để trả lãi hay không?
Việc hiểu sâu về nợ vay sẽ giúp bạn bình tĩnh hơn trước những biến động của thị trường. Thay vì hoảng loạn khi thấy lãi suất tăng, bạn sẽ biết chính xác cổ phiếu nào trong danh mục của mình sẽ bị ảnh hưởng nặng nhất và cổ phiếu nào vẫn “vững như bàn thạch”.
Hy vọng bài viết này đã giúp bạn xóa tan nỗi sợ hãi về những con số trên báo cáo tài chính và có thêm một lăng kính sắc bén để soi xét các cơ hội đầu tư trên thị trường chứng khoán Việt Nam.
