Bạn đang có một khoản tiền nhàn rỗi và cảm thấy gửi tiết kiệm ngân hàng có lãi suất không còn đủ hấp dẫn? Bạn bắt đầu nghe mọi người xung quanh bàn tán về việc đầu tư trái phiếu với lời hứa hẹn lãi suất lên tới 12% hoặc thậm chí 15% mỗi năm. Thế nhưng, giữa một rừng thông tin về trái phiếu Chính phủ và trái phiếu doanh nghiệp, đâu mới là nơi “chọn mặt gửi vàng” an toàn nhất?
Rất nhiều người mới bắt đầu thường chỉ nhìn vào con số lãi suất mà quên mất rằng, trong tài chính, lợi nhuận luôn đi đôi với rủi ro. Việc hiểu sai về bản chất của đầu tư trái phiếu có thể khiến bạn rơi vào tình cảnh “tham bát bỏ mâm”, mất trắng số vốn tích cóp bấy lâu. Bài viết này Nền Tảng Đầu Tư sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn, từ đó hiểu rõ tại sao cùng là trái phiếu nhưng độ an toàn lại khác nhau một trời một vực.
Đầu tư trái phiếu thực chất là gì?
Để hiểu một cách đơn giản nhất, khi bạn thực hiện đầu tư trái phiếu, tức là bạn đang đóng vai trò là “người cho vay”. Thực thể phát hành trái phiếu (có thể là Chính phủ hoặc một doanh nghiệp) chính là “người đi vay”. Họ viết cho bạn một tờ giấy nợ (chính là trái phiếu) và cam kết rằng: “Tôi vay của bạn số tiền này, mỗi năm tôi trả bạn một mức lãi suất cố định, và đến ngày này năm sau tôi sẽ trả lại toàn bộ tiền gốc”.
Khác với cổ phiếu là bạn góp vốn và cùng chịu lỗ với doanh nghiệp, trái phiếu là một hợp đồng vay nợ. Dù doanh nghiệp làm ăn lãi lớn hay lãi ít, họ vẫn có nghĩa vụ phải trả cho bạn đúng mức lãi suất đã cam kết. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ: Liệu “người đi vay” đó có đủ khả năng để trả nợ cho bạn khi đến hạn hay không? Đây chính là điểm mấu chốt tạo nên sự khác biệt về độ an toàn.
Người mới thường hay nhầm lẫn trái phiếu cũng giống như gửi tiết kiệm ngân hàng. Thực tế, khi gửi tiết kiệm, ngân hàng là đơn vị chịu trách nhiệm cao nhất và được giám sát cực kỳ chặt chẽ bởi Ngân hàng Nhà nước. Còn khi bạn mua trái phiếu doanh nghiệp, bạn đang trực tiếp đặt lòng tin vào sức khỏe tài chính của riêng doanh nghiệp đó. Nếu doanh nghiệp đó phá sản, quyền lợi của bạn sẽ đứng sau rất nhiều chủ nợ khác.
Tại sao lãi suất trái phiếu Chính phủ thường thấp nhất thị trường?
Trái phiếu Chính phủ (hay còn gọi là trái phiếu kho bạc) là loại trái phiếu do Bộ Tài chính phát hành nhằm huy động vốn cho ngân sách Nhà nước. Trong giới tài chính, loại hình đầu tư trái phiếu này được coi là có mức độ rủi ro thấp nhất, gần như bằng không tại thị trường nội địa.
Lý do rất đơn giản: Chính phủ có quyền thu thuế và quyền in tiền (theo các quy định điều tiết vĩ mô). Một quốc gia rất khó có khả năng bị “phá sản” đối với các khoản nợ bằng chính đồng nội tệ của mình. Chính vì mức độ đảm bảo cực kỳ cao này, Chính phủ không cần phải đưa ra mức lãi suất quá hấp dẫn để thu hút nhà đầu tư.
Ví dụ, nếu lãi suất tiền gửi ngân hàng là 6% mỗi năm, trái phiếu Chính phủ có thể chỉ ở mức 3% hoặc 4% mỗi năm. Nhiều người mới sẽ thắc mắc: “Tại sao lại mua thứ lãi thấp thế này?”. Câu trả lời nằm ở sự ổn định. Các quỹ hưu trí, các công ty bảo hiểm lớn hoặc những người có khối tài sản khổng lồ ưu tiên việc bảo toàn vốn lên hàng đầu. Đối với họ, lãi suất 4% nhưng chắc chắn nhận được 100% tiền gốc vẫn tốt hơn là lãi suất 14% nhưng có nguy cơ mất trắng.
Trái phiếu doanh nghiệp: Khi lãi suất cao là “miếng phô mai trong bẫy chuột”
Ngược lại với sự bình lặng của trái phiếu Chính phủ, thị trường trái phiếu doanh nghiệp lại sôi động và đầy cám dỗ. Tại Việt Nam, không khó để bạn tìm thấy những lời chào mời đầu tư trái phiếu doanh nghiệp với lãi suất 12%, 13% hay thậm chí là cao hơn nữa.
Tại sao doanh nghiệp phải trả lãi cao như vậy? Hãy thử đặt mình vào vị trí của một doanh nghiệp như Tập đoàn Hòa Phát (HPG) hay Vinamilk (VNM). Đây là những doanh nghiệp đầu ngành, có uy tín cực lớn. Khi họ muốn vay tiền, họ có thể vay ngân hàng với lãi suất ưu đãi hoặc phát hành trái phiếu với lãi suất vừa phải (khoảng 8% đến 9%) vì ai cũng tin tưởng họ có tiền để trả.
Tuy nhiên, với một doanh nghiệp bất động sản mới nổi hoặc một công ty đang gặp khó khăn về dòng tiền, ngân hàng sẽ từ chối cho vay vì rủi ro quá cao. Để có tiền hoạt động, họ buộc phải “đi đêm” với nhà đầu tư cá nhân bằng cách đẩy lãi suất lên thật cao để thu hút những người ham lợi nhuận. Khi bạn thấy một mã trái phiếu có lãi suất cao bất thường so với mặt bằng chung, đó chính là tín hiệu cho thấy rủi ro tín dụng (Credit Risk) đang ở mức báo động.
Xem thêm: Hướng dẫn đầu tư trái phiếu doanh nghiệp chi tiết từ A đến Z
Rủi ro tín dụng: Thước đo quan trọng nhất khi đầu tư trái phiếu
Rủi ro tín dụng là khả năng mà bên vay không thể thanh toán đầy đủ và đúng hạn cả gốc lẫn lãi cho bạn. Đây là điều mà bất kỳ ai khi bắt đầu đầu tư trái phiếu cũng phải hiểu nằm lòng.
Hãy lấy ví dụ về một kịch bản giả định trên thị trường Việt Nam. Giả sử bạn có 1 tỷ đồng nhàn rỗi.
- Nếu bạn mua trái phiếu Chính phủ lãi suất 4%, sau một năm bạn nhận về 1 tỷ 040 triệu đồng. Khả năng bạn nhận được số tiền này là gần như 100%.
- Nếu bạn mua trái phiếu của một doanh nghiệp bất động sản X với lãi suất 14%, theo lý thuyết bạn sẽ nhận về 1 tỷ 140 triệu đồng. Thế nhưng, nếu thị trường đóng băng, doanh nghiệp X không bán được hàng và không có tiền trả nợ, bạn có thể mất luôn cả 1 tỷ đồng tiền gốc ban đầu.
Lúc này, khoản chênh lệch 10% lãi suất (tương đương 100 triệu đồng) chính là “phí bảo hiểm” cho sự mạo hiểm của bạn. Nhiều người mới thường lầm tưởng rằng “doanh nghiệp lớn thì không thể sụp đổ”. Thực tế lịch sử tài chính đã chứng minh, ngay cả những tập đoàn khổng lồ nếu quản lý dòng tiền sai cách vẫn có thể mất khả năng thanh toán như thường.
Ví dụ thực tế từ rổ VN30: Độ uy tín khác nhau như thế nào?
Để hình dung rõ hơn, hãy nhìn vào các doanh nghiệp trong rổ VN30 – nhóm 30 cổ phiếu có vốn hóa và thanh khoản lớn nhất thị trường chứng khoán Việt Nam. Ngay cả trong nhóm “tinh hoa” này, mức độ an toàn khi đầu tư trái phiếu cũng không hề giống nhau.
- Nhóm sản xuất bền vững: Những doanh nghiệp như Vinamilk (VNM) hay FPT thường có dòng tiền cực kỳ ổn định từ hoạt động kinh doanh cốt lõi. Trái phiếu của họ (nếu phát hành) thường rất an toàn và lãi suất không quá cao. Nhà đầu tư tin rằng “dù có chuyện gì xảy ra, người dân vẫn uống sữa và dùng internet”, nên khả năng họ quỵt nợ là cực thấp.
- Nhóm thâm dụng vốn lớn: Những doanh nghiệp như Tập đoàn Hòa Phát (HPG) cần rất nhiều tiền để xây dựng nhà máy Dung Quất. Họ có thể phát hành trái phiếu để huy động vốn. Độ an toàn của HPG được đánh giá cao nhờ tài sản hữu hình (nhà máy, máy móc) cực lớn. Nếu có vấn đề, họ có thể bán sắt thép hoặc thanh lý tài sản để trả nợ.
- Nhóm bất động sản: Hãy nhìn vào các công ty bất động sản trong VN30. Đặc thù của ngành này là vay nợ rất nhiều. Khi thị trường thuận lợi, họ trả lãi rất sòng phẳng. Nhưng khi thị trường gặp khó, tài sản của họ chủ yếu là các dự án trên giấy hoặc đất đai chưa giải phóng mặt bằng, rất khó thanh khoản để trả tiền mặt ngay cho nhà đầu tư trái phiếu.
Người mới thường hay nhầm lẫn: “Cứ công ty trên sàn chứng khoán là an toàn”. Sự thật là cổ phiếu có thể giảm giá nhưng bạn vẫn còn giữ cổ phiếu, còn trái phiếu nếu doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, bạn sẽ phải đối mặt với các thủ tục pháp lý kéo dài nhiều năm mà chưa chắc thu hồi được vốn.
Xem thêm: Đầu tư Vàng cho người mới
Hiểu lầm phổ biến: Trái phiếu có tài sản đảm bảo là tuyệt đối an toàn?
Một chiêu thức quảng cáo thường thấy khi mời chào đầu tư trái phiếu doanh nghiệp là: “Trái phiếu được đảm bảo bằng bất động sản” hoặc “Đảm bảo bằng cổ phiếu của chính doanh nghiệp đó”. Nghe có vẻ rất an tâm, đúng không? Nhưng hãy cẩn thận.
- Đảm bảo bằng cổ phiếu: Đây là loại rủi ro nhất. Ví dụ doanh nghiệp dùng cổ phiếu của chính mình làm tài sản đảm bảo. Khi doanh nghiệp gặp khó khăn, giá cổ phiếu trên sàn chứng khoán sẽ lao dốc. Đến lúc doanh nghiệp không trả được nợ, số cổ phiếu dùng để đảm bảo đó có khi chỉ còn là những tờ giấy lộn, không đủ giá trị để thanh lý trả nợ cho bạn.
- Đảm bảo bằng bất động sản: Nghe thì chắc chắn, nhưng việc định giá bất động sản đó có đúng thực tế không? Và khi cần tiền gấp, việc bán một dự án bất động sản để trả nợ cho hàng nghìn nhà đầu tư trái phiếu là một quá trình cực kỳ gian nan và mất thời gian.
Hiểu đúng là: Tài sản đảm bảo chỉ là “lớp ngăn” cuối cùng để giảm bớt thiệt hại, chứ không phải là tấm bùa hộ mệnh giúp bạn tránh khỏi mọi rủi ro. Cách tốt nhất để an toàn vẫn là chọn doanh nghiệp có sức khỏe tài chính tốt ngay từ đầu.
Cách xác định “khẩu vị” khi bắt đầu đầu tư trái phiếu
Việc chọn trái phiếu Chính phủ hay doanh nghiệp phụ thuộc hoàn toàn vào mục tiêu và khả năng chịu đựng rủi ro của bạn.
Nếu bạn là người:
- Đang có một số tiền lớn tích lũy cho tuổi già.
- Không muốn mất ngủ mỗi đêm vì lo lắng về biến động thị trường.
- Chỉ cần mức lãi suất cao hơn lạm phát một chút để giữ giá trị đồng tiền. => Trái phiếu Chính phủ hoặc các quỹ mở trái phiếu uy tín là lựa chọn phù hợp.
Nếu bạn là người:
- Có kiến thức nhất định về đọc báo cáo tài chính.
- Có khả năng phân tích sự khác biệt giữa các doanh nghiệp như Masan (MSN) hay Thế Giới Di Động (MWG).
- Chấp nhận rủi ro một phần vốn để đổi lấy mức lợi nhuận vượt trội (10-12%). => Bạn có thể cân nhắc đầu tư trái phiếu doanh nghiệp của các công ty thuộc VN30 hoặc các doanh nghiệp có xếp hạng tín nhiệm cao.
Xem thêm: So sánh 5 kênh đầu tư tài chính
Lời khuyên để không “mất tiền oan” cho người mới
- Đừng bao giờ tất tay (All-in): Kể cả khi bạn tin tưởng doanh nghiệp đó đến mức nào, cũng đừng bao giờ dồn toàn bộ số tiền mình có vào một mã trái phiếu duy nhất. Hãy chia nhỏ số vốn ra.
- Kiểm tra xếp hạng tín nhiệm: Hiện nay tại Việt Nam đã có các tổ chức xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp. Hãy ưu tiên những doanh nghiệp được xếp hạng từ mức A trở lên.
- Đọc kỹ điều khoản về mua lại: Một số trái phiếu cho phép doanh nghiệp mua lại trước hạn hoặc cho phép bạn bán lại cho công ty chứng khoán. Hãy hiểu rõ mình có thể rút tiền ra bất cứ lúc nào hay phải chờ đến ngày đáo hạn.
- Luôn kiểm tra quy định hiện hành: Luật chứng khoán và các quy định về phát hành trái phiếu riêng lẻ tại Việt Nam thường xuyên được cập nhật để bảo vệ nhà đầu tư. Bạn nên tham khảo ý kiến của chuyên gia hoặc các tư vấn viên tại các công ty chứng khoán lớn để biết mình có thuộc đối tượng được mua loại trái phiếu đó hay không.
Đầu tư không phải là đánh bạc, đó là quá trình quản trị rủi ro. Việc hiểu rõ sự khác biệt giữa trái phiếu Chính phủ và trái phiếu doanh nghiệp chính là bước đi đầu tiên giúp bạn trở thành một nhà đầu tư thông thái, bảo vệ được thành quả lao động của mình trước những cám dỗ về lãi suất cao.
