Khi mới bước chân vào thế giới đầu tư, chắc hẳn bạn đã từng nghe mọi người bàn tán xôn xao về việc “thị trường đang vào kỳ bò tót” hay “cẩn thận gấu đang đến gần”. Những hình ảnh con vật này không chỉ là những bức tượng trang trí đẹp mắt trước các sàn chứng khoán lớn như ở Phố Wall (Mỹ) hay ngay tại Việt Nam, mà chúng còn chứa đựng cả một câu chuyện sâu sắc về xu hướng và tâm lý đám đông.
Hiểu rõ thị trường bò và gấu chính là bước đi đầu tiên giúp bạn định vị được mình đang đứng ở đâu trong một chu kỳ kinh tế. Nếu không phân biệt được hai trạng thái này, nhà đầu tư rất dễ rơi vào bẫy tâm lý: mua khi giá đã quá cao vì hưng phấn, hoặc bán tháo đúng đáy vì quá sợ hãi. Bài viết này sẽ giúp bạn bóc tách từng lớp nghĩa, từ nguồn gốc thú vị đến cách vận dụng thực tế trên thị trường chứng khoán Việt Nam.
Thị trường bò (Bull Market) là gì?
Để dễ nhớ nhất, bạn hãy tưởng tượng về cách một con bò tót tấn công kẻ thù. Khi chiến đấu, con bò luôn dùng đôi sừng nhọn hoắt của mình để húc từ dưới lên trên, tung đối thủ lên cao. Trong chứng khoán, hình ảnh này đại diện cho một xu hướng giá đang đi lên mạnh mẽ.
Thị trường bò và gấu là những khái niệm đối lập, và “bò” chính là đại diện cho sự tăng trưởng. Một thị trường được gọi là “thị trường bò” khi giá các loại tài sản, đặc biệt là cổ phiếu, tăng liên tục trong một khoảng thời gian dài. Không chỉ là tăng trong một vài ngày xanh sàn, mà đó là một xu hướng kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.
Trong giai đoạn này, bầu không khí trên các diễn đàn chứng khoán thường rất náo nhiệt. Nhà đầu tư cảm thấy lạc quan, tin tưởng vào tương lai và sẵn sàng đổ thêm tiền vào để mua cổ phiếu. Chính lực mua mạnh mẽ này lại càng đẩy giá lên cao hơn, tạo thành một vòng lặp tích cực.
Ví dụ thực tế tại Việt Nam, hãy nhìn vào mã cổ phiếu FPT trong rổ VN30. Có những giai đoạn doanh nghiệp này liên tục công bố lợi nhuận tăng trưởng, dẫn đến giá cổ phiếu tăng từ mức 80.000đ lên 100.000đ, rồi tiếp tục vượt ngưỡng 130.000đ trong nhiều tháng. Đó chính là một ví dụ điển hình của “sức mạnh bò tót” khi niềm tin của nhà đầu tư vào doanh nghiệp công nghệ hàng đầu này là rất lớn.
Thị trường gấu (Bear Market) là gì?
Ngược lại hoàn toàn với sự dũng mãnh của bò tót là sự lầm lũi của con gấu. Cách một con gấu tấn công là đứng thẳng dậy và dùng hai bàn chân trước có bộ móng sắc lẹm tát mạnh từ trên xuống dưới, đè bẹp con mồi xuống đất. Trong đầu tư, hình ảnh này tượng trưng cho một thị trường đang lao dốc.
Khi thị trường bò và gấu chuyển giao, giai đoạn “gấu” thường mang đến nỗi sợ hãi. Theo quy ước chung được nhiều chuyên gia chấp nhận, một thị trường chính thức rơi vào trạng thái “gấu” khi chỉ số chứng khoán chính giảm từ 20% trở lên so với đỉnh gần nhất và tình trạng này kéo dài ít nhất 2 tháng.
Lúc này, những tin tức xấu bắt đầu bủa vây: kinh tế suy thoái, tỷ lệ thất nghiệp tăng, hoặc các biến động chính trị bất lợi. Nhà đầu tư bắt đầu mất niềm tin, họ muốn bán cổ phiếu bằng mọi giá để giữ tiền mặt. Lực bán ồ ạt khiến giá giảm sâu hơn, tạo nên một “màu đỏ” bao trùm thị trường.
Hãy lấy ví dụ về mã cổ phiếu HPG của Tập đoàn Hòa Phát trong những giai đoạn ngành thép gặp khó khăn. Giả sử giá cổ phiếu đang ở mức 40.000đ, nhưng do nhu cầu xây dựng giảm và giá nguyên liệu tăng, giá HPG liên tục sụt giảm xuống 30.000đ rồi chỉ còn 20.000đ. Khi thấy giá giảm sâu như vậy trong thời gian dài, người ta nói rằng “con gấu” đang thống trị cổ phiếu ngành thép.
Xem thêm: Giải mã chỉ số VN-Index
Tại sao lại dùng hình ảnh con Bò và con Gấu?
Câu chuyện về nguồn gốc của hai thuật ngữ này vẫn còn nhiều giả thuyết thú vị. Ngoài cách giải thích về hành vi tấn công (húc lên và tát xuống) mà chúng ta vừa bàn ở trên, còn có một câu chuyện lịch sử khác liên quan đến những người buôn da gấu từ thế kỷ 18.
Ngày xưa, những người môi giới da gấu thường thực hiện một phương thức kinh doanh mạo hiểm: họ bán những bộ da gấu mà họ… chưa thực sự sở hữu. Họ cam kết giao hàng với một mức giá cố định vào ngày mai, nhưng hy vọng rằng từ giờ đến lúc đó, giá da gấu trên thị trường sẽ giảm xuống.
Nếu giá giảm thật, họ sẽ mua da gấu với giá rẻ và giao cho khách hàng để ăn chênh lệch. Những người này được gọi là “người đầu cơ da gấu” (bearskin jobbers). Từ đó, từ “gấu” gắn liền với những người mong chờ và đặt cược vào việc thị trường đi xuống.
Còn con bò (Bull) được chọn làm đối trọng vì trong các trận đấu đẫm máu giữa các loài vật thời xưa, bò và gấu thường bị nhốt chung để chiến đấu với nhau. Nếu gấu đại diện cho sự suy sụp, thì bò – với sức mạnh húc tung mọi thứ – trở thành biểu tượng lý tưởng cho sự tăng trưởng vượt bậc.
Cách nhận diện thị trường bò và gấu cho người mới
Đối với một người mới, việc nhìn vào bảng điện tử xanh đỏ mỗi ngày có thể rất chóng mặt. Tuy nhiên, để xác định xu hướng thị trường bò và gấu, bạn cần nhìn vào một bức tranh lớn hơn thông qua các đặc điểm sau:
1. Tâm lý nhà đầu tư
Trong thị trường bò, tâm lý chung là “tham lam” (theo nghĩa tích cực là lạc quan). Ai cũng sợ mất cơ hội nên vội vàng mua vào (hiệu ứng FOMO). Ngược lại, trong thị trường gấu, tâm lý chủ đạo là “sợ hãi”. Ngay cả những tin tức tốt cũng bị nhà đầu tư nghi ngờ, và họ chỉ trực chờ có nhịp hồi nhẹ là bán thoát hàng.
2. Sự thay đổi của các chỉ số lớn
Ở Việt Nam, chúng ta thường nhìn vào chỉ số VN-Index hoặc VN30. Nếu chỉ số VN30 gồm các doanh nghiệp đầu tàu như VCB, VIC, MWG liên tục lập đỉnh mới, đó là dấu hiệu của thị trường bò. Nếu các “ông lớn” này đồng loạt sụt giảm 15% đến 20% giá trị trong vài tháng, con gấu có lẽ đã thức tỉnh.
3. Tình hình kinh tế vĩ mô
Thị trường chứng khoán thường là “phong vũ biểu” của nền kinh tế. Một thị trường bò thường xuất hiện khi lãi suất ngân hàng thấp, các doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận vốn để mở rộng sản xuất. Ngược lại, khi lạm phát tăng cao và lãi suất bị đẩy lên, chi phí của doanh nghiệp tăng khiến lợi nhuận sụt giảm, đây là mảnh đất màu mỡ cho thị trường gấu xuất hiện.
Người mới hay nhầm lẫn điều gì?
Sai lầm lớn nhất của người mới là nhầm lẫn giữa “nhịp điều chỉnh” và “thị trường gấu”, hoặc giữa “nhịp hồi” và “thị trường bò”.
Nhầm lẫn 1: Một vài phiên giảm điểm là thị trường gấu
Có những lúc chỉ số VN-Index giảm 30 điểm trong một ngày do áp lực chốt lời của các mã lớn như VCB (Ngân hàng Vietcombank) hay GAS (Tổng Công ty Khí Việt Nam). Nhiều người mới hoảng loạn cho rằng thị trường đã sập.
Thực tế, trong một thị trường bò (tăng dài hạn), vẫn luôn có những nhịp giảm ngắn hạn (gọi là điều chỉnh) để thị trường “nghỉ ngơi” trước khi tăng tiếp. Một con gấu thực sự cần thời gian dài và mức giảm sâu hơn nhiều.
Nhầm lẫn 2: Mua bắt đáy quá sớm trong thị trường gấu
Trong một xu hướng giảm dài hạn, sẽ có những ngày thị trường tăng lại một chút. Người mới thường thấy giá cổ phiếu SSI (Chứng khoán SSI) giảm từ 40.000đ xuống 35.000đ thì vội vàng mua vì nghĩ là “rẻ”. Nhưng thực tế, con gấu có thể kéo giá xuống tận 25.000đ. Việc vội vàng mua vào khi chưa xác định được đáy của thị trường gấu thường dẫn đến thua lỗ nặng nề.
Xem thêm: Lệnh LO là gì?
Câu chuyện thực tế: Thị trường bò và gấu tại Việt Nam
Để bạn dễ hình dung, hãy quay ngược thời gian về giai đoạn năm 2020 – 2021. Sau cú sốc ban đầu của dịch bệnh, thị trường chứng khoán Việt Nam đã bước vào một “siêu chu kỳ bò tót”. Chỉ số VN-Index tăng từ vùng 650 điểm lên đến hơn 1.500 điểm.
Lúc đó, hầu như mua mã nào trong rổ VN30 cũng có lãi. Ví dụ, cổ phiếu HPG (Hòa Phát) hay các mã ngân hàng như TCB (Techcombank) tăng trưởng bằng lần. Người người nhà nhà mở tài khoản, niềm tin lên cao đến mức người ta tin rằng chứng khoán sẽ không bao giờ giảm.
Tuy nhiên, đến năm 2022, “con gấu” đã xuất hiện và tát một cú cực mạnh. Lạm phát thế giới tăng cao, lãi suất trong nước bắt đầu nhích lên, cùng với những biến động trên thị trường bất động sản. VN-Index từ 1.500 điểm đã có lúc rơi xuống dưới 1.000 điểm.
Nhiều cổ phiếu bất động sản lớn trong rổ VN30 như VIC (Vingroup) hay VRE (Vincom Retail) cũng chịu áp lực giảm giá đáng kể. Đây là bài học xương máu cho thấy thị trường không bao giờ chỉ đi theo một hướng mãi mãi. Việc hiểu về thị trường bò và gấu giúp bạn biết khi nào nên tận dụng cơ hội và khi nào nên phòng thủ để bảo vệ số vốn của mình.
Chiến lược đầu tư: Bạn nên làm gì?
Hiểu về bản chất của thị trường bò và gấu không phải để bạn đoán chính xác ngày mai tăng hay giảm, mà để bạn có một kế hoạch hành động phù hợp.
Trong thị trường bò (Bull Market)
Đây là lúc để tối ưu hóa lợi nhuận. Tuy nhiên, đừng quá tham lam. Một chiến lược phổ biến là “mua và nắm giữ” những cổ phiếu tốt, có nền tảng cơ bản mạnh mẽ như các doanh nghiệp trong rổ VN30 (ví dụ như mã bán lẻ MWG – Thế giới di động). Khi doanh nghiệp vẫn làm ăn tốt và thị trường đang ủng hộ, hãy để lợi nhuận của bạn tiếp tục chạy.
Lưu ý: Luôn kiểm tra quy định hiện hành và các báo cáo tài chính mới nhất vì xu hướng thị trường có thể thay đổi nhanh chóng do các yếu tố pháp lý hoặc kinh tế đột xuất.
Trong thị trường gấu (Bear Market)
Lúc này, ưu tiên số một là bảo toàn vốn. Đừng cố gắng “gỡ gạc” bằng cách mua thêm khi giá đang rơi tự do (trừ khi bạn là nhà đầu tư dài hạn và có nguồn vốn rất lớn).
Nhiều nhà đầu tư kinh nghiệm thường chuyển sang giữ tiền mặt hoặc đầu tư vào các kênh an toàn hơn. Nếu vẫn muốn đầu tư cổ phiếu, hãy chọn những doanh nghiệp có dòng tiền ổn định, ít vay nợ và chi trả cổ tức đều đặn ngay cả trong khủng hoảng.
Xem thêm: Cổ phiếu là gì?
Làm sao để biết “Bò” sắp đi và “Gấu” sắp đến?
Dưới đây là một vài dấu hiệu cảnh báo sớm mà bạn có thể quan sát:
- Giá tăng nhưng khối lượng giao dịch giảm: Đây là dấu hiệu của sự đuối sức. Thị trường bò giống như một chiếc xe đang chạy lên dốc, nếu động cơ (khối lượng tiền đổ vào) yếu đi, chiếc xe rất dễ bị lùi lại.
- Tin tốt không còn làm giá tăng: Khi doanh nghiệp như VCB báo lãi kỷ lục nhưng giá cổ phiếu không những không tăng mà còn giảm nhẹ, đó là dấu hiệu cho thấy các nhà đầu tư lớn đang âm thầm “thoát hàng”.
- Đầu cơ quá mức: Khi ngay cả những người không biết gì về chứng khoán cũng bàn tán về việc làm giàu nhanh chóng từ một vài mã cổ phiếu lạ, đó thường là lúc thị trường bò đã đi đến giai đoạn cuối.
Tại sao người mới cần hiểu sâu về khái niệm này?
Nhiều người mới tham gia thị trường với tư duy “đánh bạc”, chỉ quan tâm đến việc mua con gì hôm nay để mai có tiền. Nhưng đầu tư là một cuộc đua marathon, không phải chạy nước rút.
Việc hiểu sâu về thị trường bò và gấu giúp bạn:
- Kiểm soát cảm giác: Bạn sẽ không quá phấn khích khi thị trường xanh và không quá hoảng loạn khi thấy tài khoản đỏ lửa. Bạn biết đó là một phần tất yếu của chu kỳ kinh tế.
- Quản trị rủi ro tốt hơn: Bạn sẽ biết cách điều chỉnh tỷ trọng cổ phiếu trong danh mục. Ví dụ, trong thị trường gấu, thay vì giữ 100% cổ phiếu, bạn có thể chỉ giữ 30% và dành 70% còn lại là tiền mặt để chờ đợi cơ hội.
- Lập kế hoạch dài hạn: Thay vì nhìn theo ngày, bạn nhìn theo quý, theo năm. Bạn hiểu rằng sau mỗi thị trường gấu khắc nghiệt sẽ luôn là một thị trường bò rực rỡ và ngược lại.
Kết luận: Hãy là một nhà đầu tư thông thái
Dù thị trường là bò hay gấu, cơ hội luôn tồn tại. “Bò” giúp bạn kiếm tiền nhanh hơn thông qua sự tăng giá, còn “Gấu” lại mang đến cho bạn cơ hội mua được những cổ phiếu tuyệt vời với mức giá “rẻ như cho”.
Điều quan trọng nhất không phải là sợ con gấu hay yêu con bò, mà là bạn phải có đủ kiến thức để nhận diện chúng. Hãy nhớ rằng, trong đầu tư, kiến thức chính là chiếc khiên vững chắc nhất bảo vệ bạn trước mọi cơn sóng dữ.
Đừng quên theo dõi các bài viết tiếp theo trên nentangdautu.com để xây dựng cho mình một nền tảng tài chính vững chắc từ những bước đầu tiên.
