Khi mới bước chân vào thị trường chứng khoán, chắc hẳn bạn đã nghe rất nhiều về việc phải chọn doanh nghiệp làm ăn có lãi. Nhưng làm sao để biết doanh nghiệp đó đang sử dụng số tiền họ có một cách thông minh hay đang lãng phí? Đó chính là lúc bạn cần làm quen với chỉ số ROA.
Nhiều người thường chỉ nhìn vào con số lợi nhuận hàng năm mà quên mất rằng, để tạo ra số lãi đó, doanh nghiệp đã phải đổ vào bao nhiêu tài sản. Chỉ số ROA sẽ giúp bạn bóc tách lớp màn này để thấy được năng lực thực sự của ban lãnh đạo trong việc điều hành “cỗ máy” doanh nghiệp.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu sâu về chỉ số ROA, cách nó vận hành trong thực tế tại các doanh nghiệp lớn ở Việt Nam như Hòa Phát hay FPT, và lý do vì sao người mới thường hay nhầm lẫn chỉ số này với các thông số tài chính khác.
Chỉ số ROA là gì mà nhà đầu tư nào cũng nhắc đến?
Nói một cách đơn giản nhất, chỉ số ROA là thước đo cho thấy một doanh nghiệp kiếm được bao nhiêu đồng lợi nhuận từ mỗi đồng tài sản mà họ đang sở hữu. Tài sản ở đây không chỉ là tiền mặt, mà bao gồm tất cả mọi thứ: nhà xưởng, máy móc, hàng tồn kho, và cả những khoản tiền mà khách hàng còn nợ doanh nghiệp.
Nếu bạn coi doanh nghiệp là một chiếc xe hơi, thì tài sản chính là toàn bộ linh kiện, động cơ và nhiên liệu. Chỉ số ROA chính là con số cho biết chiếc xe đó chạy được bao nhiêu cây số với lượng nguyên liệu và máy móc hiện có. Xe càng xịn, động cơ càng tối ưu thì quãng đường đi được càng xa.
Trong tài chính, ROA là viết tắt của cụm từ tiếng Anh Return on Assets, dịch ra tiếng Việt có nghĩa là Lợi nhuận trên tổng tài sản. Đây là một trong những chỉ số quan trọng nhất để đánh giá hiệu quả hoạt động của một công ty, đặc biệt là các công ty sản xuất cần nhiều máy móc.
Xem thêm: Cổ phiếu Midcap là gì?
Cách tính chỉ số ROA đơn giản qua ví dụ thực tế
Để hiểu rõ cách tính mà không cần dùng đến những công thức toán học phức tạp, chúng ta hãy cùng nhìn vào một ví dụ thực tế về một doanh nghiệp giả định có mô hình giống như Tập đoàn Hòa Phát (HPG).
Giả sử Công ty Thép X có tổng giá trị tài sản là 100.000.000.000đ (một trăm tỷ đồng). Số tài sản này bao gồm các lò cao luyện thép, máy móc cán tôn, kho bãi và số thép thành phẩm đang chờ bán. Sau một năm miệt mài sản xuất và kinh doanh, công ty thu về khoản lợi nhuận ròng sau khi đã trừ hết chi phí và thuế là 10.000.000.000đ (mười tỷ đồng).
Để tìm ra chỉ số ROA, bạn lấy số tiền lãi mười tỷ đồng đó chia cho tổng tài sản một trăm tỷ đồng. Kết quả thu được là 10%. Con số 10% này có ý nghĩa là: Cứ mỗi 100đ tài sản mà Công ty Thép X bỏ vào kinh doanh, họ sẽ tạo ra được 10đ tiền lãi mỗi năm.
Nếu sang năm sau, cũng với số tài sản đó nhưng công ty cải tiến quy trình, giúp máy móc chạy bền hơn và kiếm được 15.000.000.000đ (mười lăm tỷ đồng) tiền lãi, thì chỉ số ROA lúc này sẽ tăng lên thành 15%. Điều này chứng tỏ doanh nghiệp đang ngày càng làm ăn hiệu quả hơn trên cùng một nguồn lực cũ.
Sự khác biệt cốt lõi giữa ROA và ROE mà người mới hay nhầm
Một trong những sai lầm phổ biến nhất của nhà đầu tư F0 là đánh đồng ROA với ROE. Dù cả hai đều đo lường hiệu quả sinh lời, nhưng chúng nhìn nhận doanh nghiệp từ hai góc độ hoàn toàn khác nhau.
ROE (Lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu) chỉ tập trung vào số tiền thực có của các cổ đông. Trong khi đó, chỉ số ROA lại nhìn vào tổng thể bức tranh tài chính, bao gồm cả vốn tự có và các khoản nợ vay từ ngân hàng.
Hãy tưởng tượng bạn mua một căn nhà trị giá 2.000.000.000đ. Bạn bỏ tiền túi ra 1.000.000.000đ và vay ngân hàng thêm 1.000.000.000đ nữa. Sau một năm, bạn cho thuê căn nhà và trừ đi các chi phí, bạn lãi được 200.000.000đ.
- Nếu tính theo vốn tự có (ROE), bạn lãi 20% vì bạn chỉ bỏ ra một tỷ đồng tiền túi.
- Nhưng nếu tính theo chỉ số ROA, hiệu quả của “tài sản căn nhà” này chỉ là 10% vì tổng giá trị căn nhà là hai tỷ đồng.
Tại sao nhà đầu tư cần quan tâm đến ROA hơn cả ROE trong nhiều trường hợp? Bởi vì ROE có thể bị “làm đẹp” bằng cách vay nợ thật nhiều. Một doanh nghiệp vay nợ chồng chất có thể có ROE rất cao, nhưng chỉ số ROA sẽ tiết lộ sự thật rằng liệu đống tài sản khổng lồ đó có thực sự làm ra tiền hay không.
Xem thêm: Cổ phiếu Penny là gì?
Tại sao chỉ số ROA lại đặc biệt quan trọng với các doanh nghiệp như HPG?
Những doanh nghiệp thuộc nhóm ngành sản xuất nặng như Tập đoàn Hòa Phát (HPG) thường sở hữu lượng tài sản cực kỳ lớn. Đó là những khu liên hợp sản xuất thép trị giá hàng chục nghìn tỷ đồng tại Dung Quất hay Hải Dương. Với những “gã khổng lồ” này, việc quản lý tài sản hiệu quả là yếu tố sống còn.
Khi Hòa Phát đầu tư xây dựng một nhà máy mới, tổng tài sản của họ sẽ tăng lên rất mạnh. Trong giai đoạn đầu, khi nhà máy chưa đi vào hoạt động ổn định, lợi nhuận chưa về kịp, bạn sẽ thấy chỉ số ROA có xu hướng sụt giảm. Đây là điều bình thường và người mới cần hiểu rõ bối cảnh này để tránh hoảng sợ.
Tuy nhiên, khi nhà máy bắt đầu chạy hết công suất, nếu chỉ số ROA bắt đầu tăng trưởng đều đặn qua từng quý, đó là tín hiệu cực tốt. Nó cho thấy ban lãnh đạo đã tính toán đúng đắn khi đầu tư vào tài sản mới, và những cỗ máy đó đang “đẻ” ra tiền một cách hiệu quả.
Ngược lại, nếu một doanh nghiệp liên tục mua sắm máy móc, mở rộng nhà xưởng nhưng lợi nhuận dậm chân tại chỗ, khiến chỉ số ROA ngày càng thấp đi, thì đó là một hồi chuông cảnh báo. Có thể doanh nghiệp đang đầu tư dàn trải hoặc công nghệ đã lỗi thời, không còn cạnh tranh được trên thị trường.
Những hiểu lầm tai hại về chỉ số ROA mà bạn nên tránh
1. Cứ ROA cao là tốt, ROA thấp là xấu
Đây là cách hiểu máy móc nhất. Chỉ số ROA cao hay thấp phụ thuộc rất nhiều vào đặc thù ngành nghề. Một công ty công nghệ như FPT thường có ROA cao hơn nhiều so với một công ty sản xuất như Hòa Phát.
Lý do là vì FPT kinh doanh dựa trên trí tuệ, phần mềm, họ không cần quá nhiều nhà xưởng hay máy móc khổng lồ. Trong khi đó, Hòa Phát muốn có lãi thì bắt buộc phải có lò cao, có cảng biển, có kho bãi. Vì vậy, bạn chỉ nên so sánh ROA của các doanh nghiệp trong cùng một ngành với nhau.
2. Quên mất yếu tố thời điểm
Có những doanh nghiệp có chỉ số ROA đột ngột tăng cao trong một quý. Người mới thấy vậy liền vội vàng mua vào vì tưởng doanh nghiệp làm ăn xuất sắc. Nhưng thực tế, có thể doanh nghiệp vừa bán đi một mảnh đất hoặc một nhà máy cũ, tạo ra khoản lợi nhuận đột biến.
Cái chúng ta cần tìm là một chỉ số ROA duy trì ổn định hoặc tăng trưởng bền vững qua nhiều năm, chứ không phải một “ngọn nến” vụt sáng rồi tắt ngóm.
3. Không xem xét đến cấu trúc nợ
Như đã nói ở trên, ROA tính trên tổng tài sản (bao gồm cả nợ). Một doanh nghiệp có ROA rất thấp nhưng lại vay nợ quá nhiều sẽ cực kỳ rủi ro khi lãi suất ngân hàng tăng cao. Lúc này, dù ROA có vẻ ổn định, nhưng lợi nhuận thực tế dành cho cổ đông sẽ bị bào mòn bởi chi phí lãi vay.
Xem thêm: Chỉ số EPS là gì trong chứng khoán?
Cách sử dụng chỉ số ROA để lọc cổ phiếu cho người mới
Nếu bạn đang đứng trước một danh sách hàng trăm mã cổ phiếu trên sàn chứng khoán Việt Nam, hãy thử áp dụng quy trình lọc đơn giản sau đây với chỉ số ROA:
Bước 1: Lọc theo tiêu chuẩn tối thiểu Thông thường, các chuyên gia tài chính cho rằng một doanh nghiệp làm ăn tốt nên có chỉ số ROA từ 5% trở lên. Đây không phải là con số tuyệt đối, nhưng nó là một mốc an toàn để loại bỏ những doanh nghiệp sử dụng tài sản quá kém cỏi.
Bước 2: So sánh với trung bình ngành Hãy nhìn vào rổ chỉ số VN30. Nếu bạn đang quan tâm đến cổ phiếu bán lẻ như Thế Giới Di Động (MWG), hãy xem ROA của họ là bao nhiêu và so sánh với các đối thủ cùng ngành. Một doanh nghiệp dẫn đầu thường sẽ có chỉ số ROA vượt trội hơn hẳn so với mức trung bình của ngành đó.
Bước 3: Quan sát xu hướng 3-5 năm Đừng chỉ nhìn vào một năm duy nhất. Một doanh nghiệp có chỉ số ROA tăng dần từ 6% lên 8% rồi 10% trong ba năm liên tiếp là một dấu hiệu của một bộ máy quản trị tuyệt vời. Họ đang biết cách làm cho mỗi đồng vốn bỏ ra trở nên giá trị hơn.
Bước 4: Kết hợp với các chỉ số khác Đừng bao giờ mua cổ phiếu chỉ dựa vào một mình ROA. Hãy kết hợp nó với ROE, biên lợi nhuận gộp và nợ vay để có cái nhìn toàn cảnh nhất. Nếu một công ty có ROA cao nhưng nợ cũng quá cao, bạn cần phải cẩn trọng kiểm tra khả năng thanh toán của họ.
Ví dụ thực tế từ thị trường chứng khoán Việt Nam
Để minh họa rõ hơn, chúng ta hãy thử so sánh hai doanh nghiệp trong rổ VN30 nhưng ở hai lĩnh vực khác nhau là FPT và Vinhomes (VHM). Lưu ý các số liệu dưới đây mang tính chất minh họa để giải thích khái niệm.
Với FPT, một doanh nghiệp công nghệ, tài sản lớn nhất của họ là con người và các giải pháp phần mềm. Họ không cần quá nhiều vốn để xây dựng nhà xưởng nặng nề. Do đó, chỉ số ROA của FPT thường khá ấn tượng, có thể nằm ở mức 10% đến 15%. Điều này cho thấy mô hình kinh doanh “nhẹ vốn” của họ cực kỳ hiệu quả.
Ngược lại, với Vinhomes (VHM), một doanh nghiệp bất động sản, họ phải sở hữu lượng quỹ đất khổng lồ và các dự án đang xây dựng dở dang trị giá hàng trăm nghìn tỷ đồng. Do lượng tài sản (mẫu số) quá lớn, chỉ số ROA của họ có thể sẽ thấp hơn FPT một chút, thường dao động quanh mức 7% đến 10%.
Tuy nhiên, mức 8% của một doanh nghiệp bất động sản có thể coi là cực kỳ thành công, vì họ phải quản lý một khối lượng tài sản cực kỳ cồng kềnh. Điều này một lần nữa khẳng định: Bạn không thể lấy ROA của FPT để chê VHM làm ăn kém hơn, mà phải so sánh trong chính bối cảnh ngành nghề của họ.
Mối quan hệ giữa ROA và vòng quay tài sản
Để hiểu sâu hơn về bản chất của chỉ số ROA, bạn cần biết rằng con số này thực chất được tạo nên từ hai yếu tố: Biên lợi nhuận và Vòng quay tài sản.
Vòng quay tài sản hiểu đơn giản là tốc độ doanh nghiệp “bán hàng”. Một siêu thị như WinMart hay Bách Hóa Xanh của MWG có thể có biên lãi trên từng món hàng rất thấp (chỉ vài phần trăm), nhưng họ bán hàng rất nhanh, hàng hóa ra vào kho liên tục. Chính tốc độ này giúp chỉ số ROA của họ vẫn ở mức tốt dù lãi trên mỗi sản phẩm không cao.
Ngược lại, những doanh nghiệp bán đồ xa xỉ hoặc máy móc công nghiệp có thể cả tháng mới bán được một đơn hàng, nhưng biên lãi trên mỗi đơn hàng lại cực lớn. Họ chấp nhận vòng quay tài sản chậm để đổi lấy biên lợi nhuận cao, từ đó vẫn duy trì được chỉ số ROA mục tiêu.
Là một nhà đầu tư mới, khi thấy chỉ số ROA của một doanh nghiệp thay đổi, hãy tự hỏi: “Họ đang bán được nhiều hàng hơn (tăng vòng quay) hay họ đang bán được giá cao hơn (tăng biên lãi)?”. Câu trả lời sẽ giúp bạn hiểu được lợi thế cạnh tranh thực sự của doanh nghiệp đó là gì.
Xem thêm: Chu kỳ T+2 là gì?
Những lưu ý về quy định và thay đổi chính sách
Trong đầu tư tài chính, các quy định về kế toán và thuế có thể làm thay đổi cách ghi nhận tài sản và lợi nhuận, từ đó ảnh hưởng đến chỉ số ROA. Ví dụ, việc thay đổi phương pháp khấu hao máy móc (chia nhỏ chi phí máy móc qua nhiều năm) có thể làm lợi nhuận tăng lên hoặc giảm xuống một cách cơ học trên sổ sách.
Ngoài ra, các quy định về định giá lại tài sản (như đất đai, nhà xưởng) theo giá thị trường cũng có thể làm tổng tài sản tăng vọt, khiến chỉ số ROA trông có vẻ thấp đi dù hoạt động kinh doanh vẫn bình thường. Vì vậy, nhà đầu tư nên kiểm tra các quy định hiện hành về kế toán và các thông báo từ Bộ Tài chính để có những đánh giá chính xác nhất tại từng thời điểm.
Lời kết cho nhà đầu tư mới
Chỉ số ROA không phải là chiếc gậy thần kỳ giúp bạn giàu lên sau một đêm, nhưng nó là chiếc kính lúp giúp bạn soi rõ “sức khỏe” và “trí tuệ” của một doanh nghiệp. Nó giúp bạn phân biệt được đâu là một công ty làm ăn hiệu quả thực sự và đâu là một “gã khổng lồ chân đất sét” đang sở hữu đống tài sản khổng lồ nhưng không biết cách tạo ra tiền.
Hãy bắt đầu bằng việc quan sát ROA của các doanh nghiệp quen thuộc như Hòa Phát, FPT hay Thế Giới Di Động. Khi đã quen với cách các con số này nhảy múa, bạn sẽ tự tin hơn rất nhiều trong việc đưa ra quyết định đầu tư cho riêng mình.
Đừng quên rằng đầu tư là một hành trình dài hạn. Những kiến thức nền tảng như chỉ số ROA chính là những viên gạch chắc chắn nhất để bạn xây dựng tòa tháp tài chính cho tương lai.
Lưu ý: Bài viết mang tính chất giáo dục kiến thức tài chính, không phải lời khuyên đầu tư hay khuyến nghị mua bán bất kỳ mã cổ phiếu nào. Nhà đầu tư cần tự chịu trách nhiệm về các quyết định tài chính của mình. Nên kiểm tra các quy định hiện hành và báo cáo tài chính mới nhất của doanh nghiệp trước khi quyết định.
