Bạn đã bao giờ rơi vào tình cảnh này chưa: Một cổ phiếu bạn đang theo dõi cứ tăng giá vù vù mỗi ngày, báo chí đưa tin rầm rộ, hội nhóm chứng khoán thì khoe lãi ầm ĩ. Bạn tự nhủ phải kiên nhẫn, nhưng khi nhìn nó tăng thêm 20% nữa, bạn không chịu nổi và quyết định tất tay. Thật kỳ lạ, ngay sau khi bạn mua xong, giá bắt đầu lao dốc.
Đó chính là biểu hiện rõ ràng nhất của tâm lý FOMO – một căn bệnh kinh niên mà hầu như bất kỳ nhà đầu tư F0 nào cũng từng mắc phải. Bài viết này Nền Tảng Đầu Tư sẽ giúp bạn bóc tách từng lớp cảm xúc khiến chúng ta đưa ra những quyết định sai lầm, đồng thời trang bị cho bạn bộ lọc để giữ cái đầu lạnh trước những con sóng thị trường.
Tâm lý FOMO là gì mà khiến nhà đầu tư mất ăn mất ngủ?
Hiểu một cách đơn giản nhất, tâm lý FOMO là viết tắt của cụm từ tiếng Anh có nghĩa là “Sợ bỏ lỡ cơ hội”. Trong đầu tư chứng khoán, đây là cảm giác bồn chồn, lo lắng khi bạn thấy những người xung quanh đang kiếm được tiền từ một mã cổ phiếu nào đó, còn mình thì đứng ngoài cuộc.
Bạn cảm thấy mình như một người đứng trên sân ga, nhìn đoàn tàu lợi nhuận khởi hành mà không có mình trên đó. Nỗi sợ này không đến từ việc bạn mất tiền thực tế, mà đến từ việc bạn “tiếc” những khoản lãi lẽ ra mình đã có thể nhận được.
Tại sao người mới lại dễ mắc bẫy tâm lý này?
Người mới vào thị trường (F0) thường chưa có một hệ thống phương pháp đầu tư rõ ràng. Khi chưa có “neo” để giữ mình lại, bạn rất dễ bị cuốn theo dòng chảy của số đông.
Hãy tưởng tượng bạn đang đi trên phố và thấy một đám đông đang chen chúc mua một món đồ. Dù không biết đó là gì, bản năng của bạn cũng thôi thúc bạn muốn ghé vào xem và mua thử vì sợ rằng nếu không mua ngay, ngày mai sẽ hết hàng hoặc giá sẽ tăng gấp đôi. Trên sàn chứng khoán, cảm xúc này còn mãnh liệt hơn gấp nhiều lần vì nó liên quan trực tiếp đến tiền bạc.
Kịch bản quen thuộc: Từ hưng phấn đến “đu đỉnh”
Chúng ta hãy lấy ví dụ về cổ phiếu Hòa Phát (mã chứng khoán: HPG) – một cổ phiếu “quốc dân” mà rất nhiều người Việt Nam quan tâm.
Giả sử HPG đang ở mức giá ba mươi nghìn đồng và đi ngang trong một thời gian dài. Bạn quan sát nhưng không mua. Bỗng nhiên, có tin tức tốt về giá thép thế giới, HPG bắt đầu tăng lên ba mươi hai nghìn, rồi ba mươi lăm nghìn.
Lúc này, tâm lý FOMO bắt đầu nhen nhóm. Bạn thấy bạn bè trên Facebook bắt đầu đăng ảnh khoe lãi HPG. Các “chuyên gia” trên mạng nhận định cổ phiếu này sẽ lên năm mươi nghìn. Bạn cảm thấy hối hận vì đã không mua lúc giá ba mươi. Khi giá chạm mốc bốn mươi nghìn, nỗi sợ bỏ lỡ lấn át mọi lý trí. Bạn dồn hết tiền tiết kiệm để mua ở giá bốn mươi vì tin rằng nó sẽ còn tăng nữa.
Sai lầm ở đây là bạn mua vì “sợ mất cơ hội” chứ không phải vì giá trị doanh nghiệp hay một điểm mua an toàn. Và thông thường, khi những người cuối cùng chịu không nổi mà lao vào mua, đó cũng là lúc những nhà đầu tư chuyên nghiệp bắt đầu bán ra để chốt lời. Đó là lý do tại sao bạn thường mua đúng ngay đỉnh sóng.
Tại sao khi giá giảm bạn lại thường bán đúng đáy?
Ngược lại với tâm lý FOMO khi giá tăng là tâm lý hoảng loạn khi giá giảm. Sau khi bạn mua HPG ở giá bốn mươi nghìn, chẳng may thị trường chung gặp biến động xấu, giá giảm về ba mươi tám nghìn, rồi ba mươi lăm nghìn.
Thay vì bình tĩnh đánh giá lại doanh nghiệp, bạn bắt đầu rơi vào trạng thái hoang mang. Mỗi ngày mở bảng điện tử ra thấy màu đỏ rực, bạn cảm thấy như mình đang mất đi từng khúc ruột. Những người trước đó tung hô cổ phiếu giờ lại quay sang chim lợn, dự báo giá sẽ về mười nghìn.
Nỗi sợ mất trắng khiến bạn không còn đủ tỉnh táo. Khi giá xuống đến mức cực hạn, ví dụ như hai mươi tám nghìn, bạn quyết định bán sạch để “giữ lại chút tiền còn lại”. Thật trớ trêu, ngay sau khi bạn bán xong, áp lực bán kết thúc, cổ phiếu bắt đầu hồi phục mạnh mẽ. Bạn đã chính thức thực hiện hành vi “bán đúng đáy”.
Hiểu lầm phổ biến: “Càng tăng càng phải mua”
Nhiều người mới thường nhầm lẫn giữa việc “mua theo xu hướng” và “mua đuổi”.
- Hiểu sai: Thấy giá tăng mạnh, nổ khối lượng giao dịch lớn là phải nhảy vào ngay bằng mọi giá, nếu không nó sẽ chạy mất.
- Hiểu đúng: Giá tăng là dấu hiệu tốt, nhưng phải có điểm vào phù hợp. Việc mua đuổi khi giá đã tăng quá xa so với vùng tích lũy ban đầu giống như việc bạn cố leo lên một đoàn tàu đang chạy với tốc độ một trăm cây số mỗi giờ. Khả năng bạn bị thương là rất cao.
Đầu tư không phải là cuộc đua xem ai mua nhanh hơn, mà là cuộc đua xem ai quản trị rủi ro tốt hơn. Cơ hội trên thị trường chứng khoán là vô tận, nếu lỡ chuyến tàu này, chắc chắn sẽ có chuyến tàu khác.
Nguyên tắc 5%: Chiếc phanh an toàn cho nhà đầu tư
Để chống lại tâm lý FOMO, các nhà đầu tư chuyên nghiệp thường áp dụng nguyên tắc: “Không mua khi giá đã tăng quá 5% từ điểm mua an toàn”.
Thế nào là một điểm mua an toàn?
Điểm mua an toàn thường là mức giá mà cổ phiếu vừa mới thoát ra khỏi một vùng tích lũy (vùng giá đi ngang ổn định) hoặc vừa vượt qua một ngưỡng kháng cự quan trọng với khối lượng giao dịch lớn.
Ví dụ: Cổ phiếu Vinamilk (VNM) đi ngang quanh vùng giá bảy mươi nghìn trong suốt ba tháng. Đây được coi là vùng nền giá. Nếu VNM bất ngờ tăng lên bảy mươi mốt hoặc bảy mươi hai nghìn, đây vẫn là vùng mua an toàn.
Cách tính nguyên tắc 5% đơn giản:
Nếu giá mua lý tưởng là bảy mươi nghìn, bạn lấy bảy mươi nghìn nhân với năm rồi chia cho một trăm, kết quả là ba nghìn năm trăm đồng. Vậy mức giá tối đa bạn có thể chấp nhận mua là bảy mươi ba nghìn năm trăm đồng.
Nếu lúc bạn mở bảng điện lên mà VNM đã tăng đến tận tám mươi nghìn, tức là đã tăng hơn 14% từ điểm mua an toàn, hãy kiên quyết bỏ qua. Việc mua ở giá tám mươi nghìn khiến bạn gặp rủi ro rất lớn nếu cổ phiếu có nhịp điều chỉnh ngắn hạn về lại vùng bảy mươi lăm nghìn. Khi đó, dù doanh nghiệp vẫn tốt, bạn vẫn có thể bị âm tài khoản và dẫn đến tâm lý hoảng loạn, bán tháo không đáng có.
Làm thế nào để giữ cái đầu lạnh trước bảng điện?
Thị trường chứng khoán là nơi mua bán niềm tin và cảm xúc. Để không bị tâm lý FOMO dẫn dắt, bạn cần thực hiện những bước sau:
1. Lập kế hoạch trước khi phiên giao dịch bắt đầu
Đừng bao giờ quyết định mua hay bán dựa trên những gì đang diễn ra ngay lúc đó trên bảng điện. Bạn nên chuẩn bị danh sách cổ phiếu cần theo dõi từ tối hôm trước, xác định rõ mức giá nào mình sẽ mua và mức giá nào mình sẽ cắt lỗ. Khi vào phiên, bạn chỉ việc thực thi đúng kế hoạch đó như một con rô bốt.
2. Tắt các thông báo hội nhóm không cần thiết
Các nhóm Zalo, Telegram hay Facebook thường là nơi lan truyền tâm lý FOMO nhanh nhất. Những lời hô hào “múc”, “xúc”, “tím lịm” dễ làm bạn lung lay ý chí. Hãy chọn lọc thông tin và tin vào sự phân tích của chính mình.
3. Hiểu rằng tiền vẫn còn đó, cơ hội vẫn còn đó
Trong đầu tư, việc không mất tiền quan trọng hơn việc kiếm được tiền. Nếu bạn lỡ một cơ hội tăng giá, số tiền của bạn vẫn còn nguyên trong túi. Bạn chỉ mất đi một khoản lợi nhuận giả định. Nhưng nếu bạn FOMO và mua sai, bạn sẽ mất tiền thật.
4. Ghi nhật ký giao dịch
Mỗi khi bạn có ý định mua một cổ phiếu vì thấy nó tăng mạnh, hãy viết ra lý do tại sao bạn mua. Nếu lý do chỉ là “vì thấy nó đang tăng” hoặc “vì thấy mọi người bảo ngon”, hãy dừng lại ngay lập tức. Sau một thời gian nhìn lại nhật ký, bạn sẽ thấy những lần mình kiềm chế được FOMO đã giúp bạn bảo vệ tài sản tốt như thế nào.
Bài học từ thực tế thị trường Việt Nam
Nhìn lại lịch sử thị trường chứng khoán Việt Nam, không thiếu những giai đoạn nhà đầu tư bị cuốn theo tâm lý FOMO. Có những thời điểm nhóm cổ phiếu bất động sản tăng trần liên tục trong nhiều tuần. Nhiều người đã rút tiền gửi tiết kiệm, thậm chí vay mượn để mua bằng được ở mức giá cao ngất ngưởng.
Kết quả là khi bong bóng vỡ, những cổ phiếu đó sụt giảm bảy mươi đến 80% giá trị. Những người mua ở đỉnh phải mất nhiều năm, hoặc thậm chí là không bao giờ có thể về bờ. Trong khi đó, những người giữ được sự tỉnh táo, tuân thủ nguyên tắc “không mua đuổi” đã bảo vệ được thành quả của mình và có tiền để mua lại khi giá cổ phiếu trở về mức rẻ mạt.
Bài học đầu tư là một chặng đường dài, không phải là một ván bài một sớm một chiều. Người chiến thắng cuối cùng không phải là người kiếm được nhiều tiền nhất trong một sóng tăng, mà là người giữ được tiền qua những đợt sụt giảm của thị trường.
Lời kết cho những nhà đầu tư F0
Tâm lý FOMO là một phần bản năng của con người. Chúng ta không thể triệt tiêu hoàn toàn cảm xúc, nhưng chúng ta có thể kiểm soát nó bằng kỷ luật và kiến thức. Hãy nhớ rằng, trên sàn chứng khoán, khi bạn cảm thấy hào hứng nhất, muốn mua bằng mọi giá nhất, thường đó là lúc rủi ro cao nhất. Và khi bạn cảm thấy sợ hãi nhất, muốn vứt bỏ tất cả, thường đó lại là lúc cơ hội đang đến gần.
Hãy rèn luyện thói quen kiên nhẫn. Thà chảy nước miếng vì tiếc nuối một cơ hội đã qua còn hơn là chảy nước mắt vì thấy tài khoản bốc hơi do mua đuổi ở đỉnh. Chúc bạn luôn giữ được cái đầu lạnh và trái tim nóng trên hành trình đầu tư của mình.
