Bạn đã bao giờ nghe về việc chỉ với vài triệu đồng, bạn có thể trở thành cổ đông của một công ty công nghệ tiềm năng hay một chuỗi quán cà phê đang bắt đầu khởi nghiệp chưa? Đó chính là hình thức gọi vốn cộng đồng (Crowdfunding). Trong những năm gần đây, hình thức này bắt đầu nhen nhóm tại Việt Nam và thu hút rất nhiều người trẻ muốn thử sức đầu tư với số vốn nhỏ.
Tuy nhiên, đằng sau những lời hứa hẹn về việc tìm thấy một Apple hay Facebook thứ hai là những rủi ro cực lớn mà không phải ai cũng nói cho bạn biết. Bài viết này sẽ giúp bạn bóc tách từng lớp về gọi vốn cộng đồng, từ định nghĩa cơ bản đến những cạm bẫy thực tế để bạn có cái nhìn tỉnh táo nhất trước khi rút ví.
1. Gọi vốn cộng đồng là gì? Hiểu sao cho đúng?
Để hiểu về gọi vốn cộng đồng, chúng ta hãy quay lại với một ví dụ rất đời thường. Hãy tưởng tượng trong xóm bạn có một người thợ mộc rất giỏi. Ông ấy muốn mở một xưởng mộc lớn để sản xuất bàn ghế xuất khẩu nhưng thiếu một tỷ đồng. Thay vì đi vay ngân hàng với thủ tục phức tạp và lãi suất cao, ông ấy kêu gọi mỗi người trong xóm góp cho ông mười triệu đồng.
Đổi lại, khi xưởng mộc đi vào hoạt động và có lãi, ông sẽ chia lại lợi nhuận cho mọi người, hoặc tặng mỗi người một bộ bàn ghế cao cấp. Khi có đủ một trăm người góp vốn, ông ấy có đủ số tiền một tỷ đồng để bắt đầu. Đó chính là bản chất của gọi vốn cộng đồng: Huy động những khoản tiền nhỏ từ một số lượng lớn người (cộng đồng) thông qua các nền tảng trực tuyến để thực hiện một dự án hoặc ý tưởng kinh doanh.
Trong thế giới tài chính, thay vì người thợ mộc, chúng ta có các Startup (công ty khởi nghiệp). Và thay vì những người hàng xóm, chúng ta có các nhà đầu tư cá nhân như bạn và tôi. Hình thức gọi vốn cộng đồng cho phép các công ty này tiếp cận nguồn vốn nhanh chóng mà không cần phải niêm yết trên sàn chứng khoán như các ông lớn trong rổ VN30 như Tập đoàn Hòa Phát (HPG) hay Vinamilk (VNM).
Xem thêm: Cho vay ngang hàng (P2P)
2. Các hình thức gọi vốn cộng đồng phổ biến bạn cần biết
Không phải tất cả các dự án gọi vốn cộng đồng đều giống nhau. Việc nhầm lẫn giữa các hình thức này có thể khiến bạn mất tiền mà không hiểu tại sao. Thông thường, có bốn loại hình chính:
Góp vốn nhận phần thưởng (Reward-based)
Đây là hình thức phổ biến nhất trên các trang web quốc tế như Kickstarter. Bạn góp tiền cho một dự án (ví dụ: một loại đồng hồ thông minh mới) và khi sản phẩm hoàn thành, bạn sẽ nhận được chính sản phẩm đó với giá ưu đãi hoặc những món quà kỷ niệm. Ở đây, bạn không phải là chủ sở hữu công ty, bạn giống như một người khách hàng trả tiền trước.
Góp vốn từ thiện (Donation-based)
Đúng như tên gọi, bạn đưa tiền để ủng hộ các dự án mang tính xã hội, y tế hoặc giáo dục. Bạn không mong đợi nhận lại tiền hay lợi nhuận, mục đích duy nhất là giúp đỡ cộng đồng.
Góp vốn vay (Lending-based)
Hình thức này còn được gọi là cho vay ngang hàng (P2P Lending). Bạn cho một doanh nghiệp hoặc cá nhân vay tiền thông qua nền tảng trung gian. Họ cam kết trả lại vốn và lãi cho bạn sau một khoảng thời gian nhất định.
Góp vốn cổ phần (Equity-based)
Đây là hình thức rủi ro nhất nhưng cũng có sức hút lớn nhất. Bạn góp vốn và đổi lại bạn sở hữu một phần nhỏ cổ phần của công ty Startup đó. Nếu công ty này thành công và trở nên lớn mạnh như FPT hay Thế Giới Di Động (MWG) trong tương lai, số tiền của bạn có thể nhân lên gấp nhiều lần. Nhưng nếu công ty phá sản, bạn sẽ mất trắng.
3. Những hiểu lầm tai hại của người mới về gọi vốn cộng đồng
Khi mới tìm hiểu về tài chính, chúng ta rất dễ bị cuốn vào những thuật ngữ hào nhoáng. Dưới đây là những sai lầm mà “tay mơ” thường mắc phải khi tham gia gọi vốn cộng đồng.
Lầm tưởng 1: Gọi vốn cộng đồng cũng giống như mua cổ phiếu trên sàn
Rất nhiều người nghĩ rằng việc góp vốn cho một Startup cũng an toàn như mua cổ phiếu của Ngân hàng Vietcombank (VCB) hay VinGroup (VIC). Đây là một sai lầm chết người.
Khi bạn mua cổ phiếu của các công ty trong rổ VN30 trên sàn chứng khoán, đó là những doanh nghiệp đã hoạt động lâu năm, có doanh thu hàng nghìn tỷ đồng và được kiểm soát chặt chẽ bởi Ủy ban Chứng khoán Nhà nước. Thông tin tài chính của họ minh bạch và bạn có thể bán cổ phiếu đó bất cứ lúc nào để lấy tiền về.
Ngược lại, dự án gọi vốn cộng đồng thường chỉ là những ý tưởng trên giấy hoặc một sản phẩm mẫu sơ khai. Khả năng thanh khoản gần như bằng không. Tức là nếu bạn muốn bán lại phần vốn đã góp để lấy tiền tiêu, bạn sẽ cực kỳ khó tìm được người mua. Bạn có thể phải “chôn vốn” ở đó năm năm, mười năm hoặc mãi mãi.
Lầm tưởng 2: Thấy dự án được quảng cáo nhiều là dự án tốt
Nhiều người mới tin rằng nếu một dự án được chạy quảng cáo rầm rộ trên Facebook, có nhiều người cùng tham gia thì chắc chắn là uy tín. Thực tế, các Startup đang khát vốn thường chi rất mạnh tay cho marketing để thu hút đám đông. Số lượng người tham gia đông không đảm bảo rằng mô hình kinh doanh đó hiệu quả. Trong đầu tư, đám đông không phải lúc nào cũng đúng, đặc biệt là ở những thị trường mới mẻ và thiếu tính pháp lý.
Lầm tưởng 3: Startup sẽ sớm trả cổ tức
Nhiều bạn trẻ góp mười triệu đồng vào một dự án và hy vọng mỗi tháng nhận được vài trăm nghìn tiền lãi. Đây là cách hiểu sai hoàn toàn về bản chất của Startup. Các công ty khởi nghiệp thường “đốt tiền” trong vài năm đầu để phát triển sản phẩm và chiếm lĩnh thị trường. Ngay cả khi có lãi, họ cũng sẽ tái đầu tư toàn bộ để phát triển tiếp. Việc nhận được cổ tức trong giai đoạn đầu là điều gần như không tưởng.
Xem thêm: Đầu tư ngoại tệ là gì?
4. Tại sao đầu tư Startup thông qua gọi vốn cộng đồng lại cực kỳ rủi ro?
Chúng ta cần thẳng thắn với nhau: Tỷ lệ thất bại của các Startup là cực cao. Theo các thống kê không chính thức, có đến chín mươi phần trăm các công ty khởi nghiệp sẽ đóng cửa trong ba năm đầu tiên. Khi bạn tham gia gọi vốn cộng đồng, bạn đang đặt cược vào mười phần trăm sống sót còn lại.
Rủi ro về tính pháp lý tại Việt Nam
Hiện nay, khung pháp lý cho hình thức gọi vốn cộng đồng (đặc biệt là hình thức góp vốn cổ phần cho cá nhân) tại Việt Nam vẫn chưa thực sự hoàn thiện và rõ ràng. Các quy định về bảo vệ nhà đầu tư nhỏ lẻ trong lĩnh vực này vẫn còn nhiều kẽ hở. Nên kiểm tra quy định hiện hành và tìm hiểu kỹ các văn bản pháp luật trước khi ký kết bất kỳ hợp đồng góp vốn nào. Nếu xảy ra tranh chấp, việc đòi lại tiền sẽ là một hành trình gian nan và tốn kém.
Rủi ro mất trắng vốn
Trong đầu tư chứng khoán, nếu một mã như GAS (Tổng Công ty Khí Việt Nam) giảm giá, bạn vẫn còn tài sản là cổ phiếu của một doanh nghiệp đang hoạt động. Nhưng với một Startup thực hiện gọi vốn cộng đồng, nếu họ không thể ra mắt sản phẩm hoặc không tìm được khách hàng, họ sẽ tuyên bố phá sản. Khi đó, máy móc, bàn ghế (nếu có) sẽ được thanh lý để trả lương nhân viên và nợ ngân hàng trước. Nhà đầu tư nhỏ lẻ thường là đối tượng cuối cùng được nhận lại tiền, và thường là chẳng còn gì để nhận.
Sự thiếu minh bạch thông tin
Không giống như các doanh nghiệp lớn phải công bố báo cáo tài chính được kiểm toán định kỳ, các Startup thường không có quy trình báo cáo chuyên nghiệp. Bạn rất khó để biết số tiền mình góp vào đang được chi cho việc gì: Phát triển sản phẩm hay chi cho những bữa tiệc xa hoa của nhà sáng lập? Sự thiếu kiểm soát này chính là mảnh đất màu mỡ cho các hành vi gian lận.
5. Ví dụ thực tế: Câu chuyện của một nhà đầu tư giả định
Hãy cùng xem xét trường hợp của anh Nam. Anh Nam có một trăm triệu đồng tiền nhàn rỗi. Thay vì mua cổ phiếu của Bảo Việt (BVH) để nhận cổ tức đều đặn, anh quyết định dùng năm mươi triệu đồng để tham gia gọi vốn cộng đồng cho một ứng dụng giao đồ ăn mới.
Lời quảng cáo rất hấp dẫn: “Hãy trở thành cổ đông đời đầu của Uber tiếp theo tại Việt Nam, tiềm năng nhân mười lần tài sản”. Sau một năm, ứng dụng không thể cạnh tranh nổi với các ông lớn đã có sẵn trên thị trường. Công ty cạn vốn, các nhà sáng lập tuyên bố giải thể dự án. Anh Nam mất sạch năm mươi triệu đồng đó mà không có bất kỳ cơ chế bảo vệ nào.
Trong khi đó, nếu anh Nam dành số tiền đó để mua cổ phiếu của các doanh nghiệp lớn, dù thị trường có biến động giảm mười phần trăm hay hai mươi phần trăm, anh vẫn còn lại bốn mươi triệu hoặc bốn mươi lăm triệu đồng. Quan trọng hơn, anh có thể bán chúng lấy tiền ngay trong vòng vài giây trên ứng dụng chứng khoán.
6. Làm thế nào để tham gia gọi vốn cộng đồng một cách khôn ngoan?
Nếu bạn vẫn muốn thử sức vì yêu thích một ý tưởng nào đó hoặc muốn ủng hộ một startup tiềm năng, hãy tuân thủ những nguyên tắc “vàng” sau đây để không phải hối hận.
Chỉ dùng số vốn sẵn sàng mất trắng
Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. Tuyệt đối không dùng tiền vay mượn, tiền tiết kiệm dưỡng già hay tiền đóng học cho con để tham gia gọi vốn cộng đồng. Bạn nên coi đây là một khoản “chi phí học tập” hoặc một trải nghiệm khám phá. Nếu sau này khoản đầu tư đó mang lại lợi nhuận, đó là món quà bất ngờ. Nếu mất đi, cuộc sống của bạn vẫn không bị ảnh hưởng.
Ví dụ, nếu bạn có tổng tài sản mười tỷ đồng, việc bỏ ra năm mươi triệu đồng (chiếm chưa đến một phần trăm) để trải nghiệm là điều có thể chấp nhận được. Nhưng nếu bạn chỉ có năm mươi triệu đồng và bỏ hết vào một dự án Startup, đó là một hành động cực kỳ mạo hiểm.
Tìm hiểu kỹ về đội ngũ sáng lập
Sản phẩm có thể thay đổi, nhưng con người thì khó. Hãy tìm hiểu xem những người đứng đầu dự án đó là ai? Họ có kinh nghiệm trong ngành không? Họ có lịch sử kinh doanh minh bạch không? Một Startup thực hiện gọi vốn cộng đồng thành công phần lớn nhờ vào năng lực và sự chính trực của đội ngũ lãnh đạo.
Đọc kỹ các điều khoản hợp đồng
Đừng chỉ nhìn vào những hình ảnh minh họa đẹp mắt trên trang web. Hãy đọc kỹ phần thỏa thuận người dùng. Bạn sẽ nhận được gì? Quyền lợi của bạn được bảo vệ ra sao nếu dự án thất bại? Có cơ chế nào để bạn kiểm tra việc sử dụng vốn không? Nếu các điều khoản quá mập mờ, hãy tránh xa.
Xem thêm: Cổ phiếu có cổ tức tiền mặt
7. Gọi vốn cộng đồng so với đầu tư chứng khoán: Lựa chọn nào cho bạn?
Đối với người mới bắt đầu tại Việt Nam, chúng tôi luôn khuyến khích bạn nên xây dựng nền tảng vững chắc với thị trường chứng khoán chính thống trước khi mơ đến những hình thức rủi ro như gọi vốn cộng đồng.
- Về tính minh bạch: Các công ty trong VN30 như Sabeco (SAB) hay Techcombank (TCB) luôn phải chịu sự giám sát của pháp luật và các tổ chức kiểm toán. Startup thì không.
- Về tính thanh khoản: Bạn có thể bán cổ phiếu VHM (Vinhomes) bất cứ khi nào sàn mở cửa. Với Startup, bạn có thể phải giữ cổ phần hàng thập kỷ mà không có người mua.
- Về lợi nhuận: Chứng khoán mang lại lợi nhuận từ việc tăng giá cổ phiếu và cổ tức tiền mặt. Gọi vốn cộng đồng mang lại hy vọng về một mức lợi nhuận khổng lồ nhưng đi kèm với xác suất mất trắng cực cao.
Đừng để bị đánh lừa bởi cảm giác mình đang trở thành một “nhà đầu tư thiên thần”. Các nhà đầu tư thiên thần thực thụ là những người có rất nhiều vốn, có kiến thức sâu rộng để thẩm định dự án và họ có khả năng chịu đựng được việc mất hàng chục khoản đầu tư nhỏ để đổi lấy một dự án thành công rực rỡ.
Kết luận
Gọi vốn cộng đồng là một công cụ tuyệt vời để các ý tưởng sáng tạo có cơ hội trở thành hiện thực. Tuy nhiên, đối với nhà đầu tư cá nhân nhỏ lẻ, đây là một sân chơi đầy rẫy rủi ro và cạm bẫy pháp lý.
Nếu bạn là người mới, hãy ưu tiên học cách tích lũy và đầu tư vào những kênh tài sản có tính pháp lý rõ ràng và minh bạch hơn. Hãy coi gọi vốn cộng đồng là một nơi để bạn thể hiện sự ủng hộ cho những giá trị sáng tạo, hơn là một kênh để làm giàu nhanh chóng. Hãy luôn nhớ rằng: Trong đầu tư, bảo vệ vốn luôn quan trọng hơn việc tìm kiếm lợi nhuận.
Lưu ý: Mọi thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục và tham khảo, không phải là lời khuyên đầu tư. Thị trường tài chính luôn tiềm ẩn rủi ro và các quy định pháp lý có thể thay đổi, bạn nên kiểm tra quy định hiện hành và tham vấn chuyên gia trước khi ra quyết định.
