Chào bạn, nếu bạn là người mới bước chân vào thị trường chứng khoán, chắc hẳn bạn đã quen thuộc với việc mua đi bán lại các mã cổ phiếu trên bảng điện tử hằng ngày. Tuy nhiên, có một “người anh em” khác trong thế giới chứng khoán mà không phải ai cũng hiểu rõ, đó chính là cổ phiếu ưu đãi.
Nhiều người mới thường đặt câu hỏi rằng tại sao cùng là cổ phiếu của một công ty, nhưng có người lại được nhận tiền trước, có người lại không được đi họp đại hội cổ đông. Bài viết này sẽ giúp bạn bóc tách từng lớp ý nghĩa của cổ phiếu ưu đãi, giúp bạn hiểu rõ mình đang nắm giữ vị thế nào trong doanh nghiệp.
1. Cổ phiếu ưu đãi là gì mà ai cũng muốn được “ưu tiên”?
Để hiểu về cổ phiếu ưu đãi, chúng ta hãy bắt đầu từ cái tên của nó. Chữ “ưu đãi” ở đây có nghĩa là sự ưu tiên, là quyền lợi đặc biệt mà những người nắm giữ loại cổ phiếu này được hưởng so với những người nắm giữ cổ phiếu thông thường.
Hãy tưởng tượng bạn và một nhóm bạn cùng góp vốn mở một quán cà phê. Bạn là người góp vốn bình thường, nhưng có một người bạn khác lại đưa ra điều kiện: Tôi sẽ góp vốn, nhưng mỗi tháng dù quán lãi ít hay lãi nhiều, bạn phải trả cho tôi một khoản tiền cố định trước, sau đó phần còn lại các bạn mới được chia nhau. Đó chính là một dạng của cổ phiếu ưu đãi.
Trong ngôn ngữ tài chính, cổ phiếu ưu đãi là một loại chứng khoán xác nhận quyền sở hữu của bạn đối với một phần tài sản của công ty. Tuy nhiên, nó lại mang trong mình đặc điểm lai giữa cổ phiếu phổ thông và trái phiếu. Bạn vừa là chủ sở hữu (như cổ phiếu), nhưng lại vừa nhận được các lợi ích cố định (như trái phiếu).
Người mới thường hay nhầm lẫn rằng cứ là cổ phiếu thì sẽ giống nhau. Thực tế, khi bạn mở ứng dụng chứng khoán và mua các mã như VNM của Vinamilk hay HPG của Hòa Phát trên sàn, đó thường là cổ phiếu phổ thông. Còn cổ phiếu ưu đãi thường được phát hành trong các đợt riêng lẻ hoặc dành cho những đối tượng đặc thù như cổ đông sáng lập hoặc các quỹ đầu tư lớn.
Xem thêm: Cổ phiếu Midcap là gì?
2. Những hiểu lầm “kinh điển” của người mới về cổ phiếu ưu đãi
Một trong những sai lầm phổ biến nhất của nhà đầu tư F0 là nghĩ rằng cổ phiếu ưu đãi luôn tốt hơn cổ phiếu phổ thông vì có chữ “ưu đãi”. Sự thật không hoàn toàn màu hồng như vậy. Mỗi loại đều có những đánh đổi riêng mà bạn cần phải nắm vững.
Sai lầm thứ hai là cho rằng nắm giữ cổ phiếu ưu đãi thì đương nhiên có quyền quyết định vận mệnh công ty. Ngược lại, phần lớn các loại cổ phiếu ưu đãi hiện nay (đặc biệt là ưu đãi cổ tức) lại bị tước đi quyền biểu quyết. Điều này có nghĩa là bạn có tiền nhưng không có tiếng nói.
Một hiểu lầm khác là về khả năng tăng giá. Người mới thường mong đợi cổ phiếu mình mua sẽ tăng giá gấp hai, gấp ba lần. Tuy nhiên, cổ phiếu ưu đãi thường có mức giá khá ổn định và biến động rất ít. Nó giống như một khoản thu nhập đều đặn hơn là một công cụ để “lướt sóng” kiếm lợi nhuận từ chênh lệch giá.
Hiểu đúng về loại tài sản này sẽ giúp bạn không bị bỡ ngỡ khi đọc báo cáo tài chính của các doanh nghiệp lớn như Masan hay Vingroup khi thấy họ có những khoản mục riêng biệt dành cho cổ đông ưu đãi.
3. Phân loại cổ phiếu ưu đãi: Bạn đang cầm loại nào trong tay?
Tại thị trường Việt Nam, cổ phiếu ưu đãi thường được chia thành ba loại chính. Mỗi loại mang lại một “đặc quyền” khác nhau và cũng đi kèm với những hạn chế riêng.
Cổ phiếu ưu đãi cổ tức
Đây là loại phổ biến nhất mà các nhà đầu tư cá nhân thường quan tâm. Khi nắm giữ loại này, bạn sẽ được trả cổ tức với một mức cố định được ấn định ngay từ đầu. Mức cổ tức này không phụ thuộc vào việc công ty năm đó lãi đậm hay lãi nhẹ.
Giả sử bạn sở hữu cổ phiếu ưu đãi cổ tức của một ngân hàng lớn như TCB (Ngân hàng Techcombank). Nếu thỏa thuận là bạn nhận 10.000đ cho mỗi cổ phiếu mỗi năm, thì dù năm đó Techcombank lãi kỷ lục hay chỉ vừa đủ bù chi phí, bạn vẫn được ưu tiên nhận đúng 10.000đ đó trước khi các cổ đông khác được chia một đồng nào.
Cổ phiếu ưu đãi biểu quyết
Loại này thường không dành cho công chúng rộng rãi mà dành cho những người “quyền lực” nhất công ty. Mỗi cổ phiếu loại này có số phiếu biểu quyết nhiều hơn so với cổ phiếu phổ thông.
Ví dụ, một cổ đông sáng lập nắm giữ cổ phiếu ưu đãi biểu quyết có thể có quyền năng bằng 10 hoặc thậm chí 100 lần so với một cổ đông bình thường. Điều này giúp họ giữ vững quyền kiểm soát công ty ngay cả khi họ không nắm giữ quá nhiều số lượng cổ phiếu. Người mới cần lưu ý là loại cổ phiếu này thường không được phép chuyển nhượng cho người khác để tránh việc thâu tóm quyền lực sai mục đích.
Cổ phiếu ưu đãi hoàn lại
Đúng như cái tên, đây là loại cổ phiếu mà công ty cam kết sẽ hoàn lại số vốn góp cho bạn vào một thời điểm nào đó trong tương lai hoặc theo những điều kiện nhất định. Nó mang dáng dấp của một khoản cho vay nhưng lại được ghi nhận dưới hình thức cổ phiếu.
Nếu bạn nắm giữ loại này của một tập đoàn như VIC (Vingroup), bạn có thể yên tâm rằng sau một khoảng thời gian ví dụ 5 năm, bạn có quyền yêu cầu công ty mua lại số cổ phiếu đó với mức giá đã thỏa thuận trước cộng thêm một phần lợi tức.
Xem thêm: Chỉ số P/B là gì? Cách dùng P/B để săn cổ phiếu giá hời
4. Sự khác biệt cốt lõi giữa cổ phiếu ưu đãi và cổ phiếu phổ thông
Để giúp bạn hình dung rõ hơn, chúng ta sẽ đi sâu vào việc so sánh hai loại hình này qua các khía cạnh thực tế nhất mà một nhà đầu tư cần biết.
Quyền biểu quyết và tham gia quản trị
Đây là điểm khác biệt lớn nhất về mặt quyền lực. Nếu bạn mua cổ phiếu phổ thông của FPT, bạn có quyền đi họp đại hội cổ đông thường niên, có quyền giơ tay phát biểu và bỏ phiếu cho các quyết định quan trọng của công ty.
Ngược lại, với cổ phiếu ưu đãi (trừ loại ưu đãi biểu quyết), bạn thường là “người quan sát thầm lặng”. Bạn nhận tiền cổ tức đều đặn nhưng không có quyền can thiệp vào việc công ty sẽ bầu ai làm chủ tịch hay năm tới sẽ đầu tư vào dự án nào. Bạn đứng ngoài lề của các cuộc chơi quyền lực.
Thứ tự ưu tiên khi nhận cổ tức
Trong một “bữa tiệc” lợi nhuận, người giữ cổ phiếu ưu đãi là những khách mời VIP được phục vụ món khai vị đầu tiên. Chỉ sau khi những người này đã ăn no (nhận đủ cổ tức cam kết), phần còn lại mới được chia cho những cổ đông phổ thông đang đứng xếp hàng phía sau.
Nếu lợi nhuận của công ty chỉ đủ để trả cho cổ đông ưu đãi, thì những người giữ cổ phiếu phổ thông coi như trắng tay trong năm đó. Đây chính là lợi thế bảo vệ thu nhập rất lớn của loại hình ưu đãi.
Thứ tự ưu tiên khi công ty phá sản hoặc giải thể
Đây là kịch bản xấu nhất nhưng nhà đầu tư thông minh luôn phải tính đến. Nếu một công ty chẳng may làm ăn thua lỗ đến mức phải đóng cửa, tài sản còn lại sẽ được đem đi thanh lý để trả nợ.
Thứ tự trả tiền sẽ là: Trả nợ cho ngân hàng và chủ nợ trước, sau đó đến người nắm giữ cổ phiếu ưu đãi, và cuối cùng mới đến cổ đông phổ thông. Như vậy, người giữ cổ phiếu phổ thông là những người chịu rủi ro cao nhất và thường là những người cuối cùng nhận được những mẩu vụn tài sản còn sót lại.
5. Ví dụ số học để hiểu về cách chia cổ tức
Để bạn không phải bối rối với các khái niệm khô khan, hãy cùng đi vào một ví dụ thực tế với những con số cụ thể. Giả sử có một công ty sản xuất thép tương tự như HPG (Tập đoàn Hòa Phát) có cơ cấu vốn như sau.
Công ty có hai nhóm cổ đông. Nhóm A giữ 1.000 cổ phiếu phổ thông. Nhóm B giữ 100 cổ phiếu ưu đãi với mức cổ tức cam kết là 20.000đ cho mỗi cổ phiếu mỗi năm.
Vào cuối năm, sau khi trừ hết chi phí và thuế, công ty còn lại 10.000.000đ lợi nhuận sau thuế để chia cho cổ đông. Cách chia sẽ diễn ra như sau:
Đầu tiên, công ty phải trích tiền trả cho nhóm B (cổ đông ưu đãi). Số tiền là 100 cổ phiếu nhân với 20.000đ, tổng cộng là 2.000.000đ.
Sau khi trả xong cho nhóm B, công ty còn lại 8.000.000đ. Số tiền này mới được đem chia đều cho 1.000 cổ phiếu phổ thông của nhóm A. Như vậy mỗi cổ phiếu phổ thông chỉ nhận được 8.000đ.
Trong trường hợp này, cổ đông ưu đãi nhận được nhiều tiền hơn hẳn. Tuy nhiên, nếu năm sau công ty làm ăn đại thắng và có tới 100.000.000đ lợi nhuận. Nhóm B vẫn chỉ nhận đúng 2.000.000đ như cũ. Số tiền khổng lồ còn lại là 98.000.000đ sẽ thuộc về nhóm A. Lúc này, mỗi cổ phiếu phổ thông nhận tới 98.000đ, gấp nhiều lần cổ đông ưu đãi.
Qua ví dụ này, bạn có thể thấy cổ phiếu ưu đãi giống như một chiếc khiên bảo vệ bạn khi sóng yếu, nhưng lại là một rào cản hạn chế bạn khi sóng lớn bùng nổ.
Xem thêm: Chỉ số P/E là gì? Cách định giá cổ phiếu đắt hay rẻ cho người mới
6. Tại sao doanh nghiệp lại phát hành cổ phiếu ưu đãi?
Bạn có bao giờ thắc mắc tại sao các doanh nghiệp lớn như MSN (Masan) hay các ngân hàng thường xuyên phát hành loại cổ phiếu này không? Có ba lý do chính đằng sau chiến lược này.
Thứ nhất là để huy động vốn mà không làm loãng quyền kiểm soát. Các ông chủ doanh nghiệp thường muốn có thêm tiền để mở rộng sản xuất nhưng lại sợ bị mất ghế trong hội đồng quản trị. Việc phát hành cổ phiếu ưu đãi không có quyền biểu quyết là giải pháp hoàn hảo: Vừa có tiền từ nhà đầu tư, vừa giữ nguyên quyền lực trong tay mình.
Thứ hai là tối ưu hóa cấu trúc tài chính. So với việc đi vay ngân hàng, phát hành cổ phiếu ưu đãi giúp bảng cân đối kế toán trông “đẹp” hơn vì nó được tính vào vốn chủ sở hữu chứ không phải là nợ phải trả. Điều này giúp chỉ số tín nhiệm của công ty tăng lên, giúp họ dễ dàng làm việc với các đối tác lớn.
Thứ ba là thu hút các nhà đầu tư tổ chức. Các quỹ đầu tư lớn thường thích sự an toàn và thu nhập ổn định. Việc chào mời họ bằng những mức ưu đãi cổ tức hấp dẫn sẽ giúp doanh nghiệp nhanh chóng huy động được những khoản tiền khổng lồ lên tới hàng nghìn tỷ đồng.
7. Ưu và nhược điểm khi đầu tư vào cổ phiếu ưu đãi
Với tư cách là một nhà đầu tư cá nhân, bạn cần cân nhắc kỹ lưỡng trước khi quyết định rót vốn vào loại hình này.
Ưu điểm: “Bến đỗ an toàn” cho dòng tiền
Lợi thế lớn nhất chính là sự ổn định. Bạn biết rõ mình sẽ nhận được bao nhiêu tiền vào cuối kỳ, điều này giúp bạn lập kế hoạch tài chính cá nhân dễ dàng hơn. Trong những giai đoạn thị trường chứng khoán chao đảo, giá của cổ phiếu phổ thông có thể rơi tự do, nhưng cổ phiếu ưu đãi thường giữ giá tốt hơn nhờ mức cổ tức cố định đóng vai trò như một mỏ neo.
Ngoài ra, quyền ưu tiên khi thanh lý tài sản cũng là một lớp bảo hiểm tâm lý quan trọng. Nếu chẳng may doanh nghiệp gặp biến cố lớn, bạn vẫn có cơ hội lấy lại vốn cao hơn so với những người khác.
Nhược điểm: “Chiếc lồng kính” cho lợi nhuận
Nhược điểm chí tử của cổ phiếu ưu đãi là tính thanh khoản. Bạn sẽ thấy rất khó để bán loại cổ phiếu này trên sàn chứng khoán vì chúng thường không được niêm yết rộng rãi hoặc có lượng giao dịch rất thấp. Nếu bạn cần tiền gấp, việc tìm người mua lại số cổ phiếu này có thể mất nhiều thời gian và công sức.
Bên cạnh đó là sự mất mát về cơ hội tăng trưởng. Như ví dụ về công ty thép ở trên, khi doanh nghiệp bùng nổ lợi nhuận, bạn bị kẹt lại với mức cổ tức cố định trong khi những người giữ cổ phiếu phổ thông đang ăn mừng với mức lợi nhuận tăng bằng lần. Bạn cũng không có quyền lên tiếng để bảo vệ lợi ích của mình nếu ban lãnh đạo công ty đưa ra những quyết định sai lầm.
8. Lời khuyên cho người mới: Có nên tìm mua cổ phiếu ưu đãi không?
Nếu bạn là người mới bắt đầu và mục tiêu là tìm kiếm sự tăng trưởng từ thị trường chứng khoán Việt Nam, thì cổ phiếu phổ thông vẫn là lựa chọn hàng đầu. Các mã trong rổ VN30 như VCB (Vietcombank) hay GAS (PV GAS) loại phổ thông sẽ mang lại tính linh hoạt cao hơn, giúp bạn làm quen với nhịp đập của thị trường.
Tuy nhiên, nếu bạn là người có số vốn lớn, ưa thích sự an toàn và muốn xây dựng một nguồn thu nhập thụ động bền vững như tiền gửi tiết kiệm nhưng với lãi suất tốt hơn, thì hãy để mắt tới các đợt phát hành cổ phiếu ưu đãi của những doanh nghiệp uy tín.
Một lưu ý cực kỳ quan trọng là bạn nên kiểm tra kỹ các quy định hiện hành và điều khoản cụ thể trong bản cáo bạch của mỗi đợt phát hành. Mỗi công ty sẽ có những quy định khác nhau về thời hạn hoàn lại, cách thức chi trả cổ tức và các hạn chế chuyển nhượng. Đừng bao giờ ký vào những gì bạn chưa đọc kỹ phần ghi chú nhỏ ở dưới cùng.
Xem thêm: Chu kỳ T+2 là gì? Giải thích chi tiết thời gian tiền về cho người mới
9. Những quy định về thuế và pháp lý cần lưu ý
Tại Việt Nam, thu nhập từ cổ tức của cổ phiếu ưu đãi cũng phải chịu thuế thu nhập cá nhân tương tự như cổ phiếu phổ thông. Hiện tại, mức thuế này thường là 5% trên tổng số tiền cổ tức bạn nhận được.
Về mặt pháp lý, Luật Doanh nghiệp quy định rất rõ về quyền và nghĩa vụ của từng loại cổ đông. Tuy nhiên, các chính sách về thuế và quy định niêm yết có thể thay đổi theo từng thời kỳ dựa trên quyết định của Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước. Vì vậy, trước khi thực hiện các giao dịch lớn liên quan đến loại cổ phiếu đặc thù này, bạn nên tham khảo ý kiến từ các chuyên gia tư vấn tài chính hoặc kiểm tra các thông tư, nghị định mới nhất để đảm bảo quyền lợi của mình không bị ảnh hưởng.
Đầu tư chứng khoán không chỉ là nhìn vào những con số xanh đỏ trên màn hình, mà là hiểu về bản chất của những gì mình đang sở hữu. Hy vọng bài viết này đã giúp bạn phân biệt rõ ràng cổ phiếu ưu đãi và cổ phiếu phổ thông, từ đó có một cái nhìn sắc bén hơn trong hành trình xây dựng nền tảng đầu tư của riêng mình.
