Khi bắt đầu tìm hiểu về thị trường chứng khoán Việt Nam, bạn sẽ nhanh chóng nhận ra một đặc điểm rất thú vị. Đó là rất nhiều doanh nghiệp lớn nhất, quyền lực nhất trên sàn chứng khoán thực chất đều là những “công ty gia đình”. Từ những tập đoàn xây dựng nên những khu đô thị lớn đến những hãng sữa, thép hay ngân hàng mà bạn sử dụng dịch vụ hàng ngày.
Nhiều người mới thường cảm thấy yên tâm khi thấy một gia đình lớn đứng sau doanh nghiệp, vì họ nghĩ rằng “người nhà” thì sẽ làm việc có tâm hơn. Tuy nhiên, cổ phiếu công ty gia đình không chỉ có màu hồng. Nó giống như một con dao hai lưỡi mà nếu bạn không hiểu rõ cách cầm cán, bạn rất dễ bị thương.
Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu sâu hơn về mô hình này. Chúng ta sẽ cùng bóc tách xem tại sao các tập đoàn gia đình lại thống trị thị trường, những rủi ro nào đang ẩn giấu phía sau ánh hào quang và cách để bạn chọn lọc được những “đế chế” thực sự đáng để đầu tư.
Cổ phiếu công ty gia đình thực chất là gì?
Nói một cách đơn giản nhất, cổ phiếu công ty gia đình là cổ phiếu của những doanh nghiệp mà ở đó, một cá nhân hoặc một gia đình nắm giữ một lượng lớn cổ phần chi phối. Không chỉ nắm giữ tiền bạc, các thành viên trong gia đình thường trực tiếp nắm giữ các vị trí chủ chốt như Chủ tịch Hội đồng quản trị, Tổng giám đốc hay các vị trí quản lý cấp cao.
Bạn có thể thấy rõ điều này ở những doanh nghiệp trong rổ VN30. Ví dụ như Tập đoàn Hòa Phát với mã chứng khoán HPG, nơi gia đình ông Trần Đình Long nắm giữ tỷ lệ sở hữu rất lớn và trực tiếp điều hành. Hay như Tập đoàn Vingroup với mã VIC, gắn liền với tên tuổi của gia đình ông Phạm Nhật Vượng.
Điểm khác biệt lớn nhất giữa một công ty đại chúng thuần túy và một công ty gia đình nằm ở quyền quyết định. Ở công ty thuần túy, các cổ đông nhỏ lẻ có tiếng nói tập thể mạnh hơn thông qua Hội đồng quản trị thuê ngoài. Còn ở công ty gia đình, tiếng nói của người đứng đầu gia tộc thường có trọng lượng cao nhất, đôi khi là tuyệt đối.
Người mới thường hay lầm tưởng rằng chỉ những công ty nhỏ, kiểu “mẹ nấu con bán” mới gọi là công ty gia đình. Thực tế tại Việt Nam, những “gã khổng lồ” nghìn tỷ phần lớn đều vận hành theo mô hình này. Đây là một đặc thù văn hóa và kinh tế mà bạn cần chấp nhận khi tham gia thị trường chứng khoán trong nước.
Xem thêm: Cho vay ngang hàng (P2P)
Tại sao người mới thường hiểu sai về các “đế chế” gia đình?
Lỗi phổ biến nhất của người mới là đồng nhất sự giàu có của chủ doanh nghiệp với sự an toàn của cổ phiếu. Bạn thấy một đại gia đứng tên những dự án hàng nghìn tỷ, bạn thấy con cái họ đi xe sang và bạn nghĩ rằng đầu tư vào cổ phiếu công ty gia đình của họ chắc chắn sẽ có lời. Đây là một cách tư duy rất nguy hiểm.
Sai lầm thứ hai là tin rằng gia đình họ sẽ bảo vệ quyền lợi của bạn vì “họ cũng là cổ đông lớn”. Thực tế, quyền lợi của cổ đông lớn và cổ đông nhỏ lẻ đôi khi không đi cùng một hướng. Gia đình chủ tịch có thể quan tâm đến việc mở rộng đế chế cho con cháu đời sau, trong khi bạn chỉ quan tâm đến việc giá cổ phiếu tăng hay cổ tức tiền mặt hàng năm.
Nhiều người còn cho rằng các công ty gia đình thì kém chuyên nghiệp hơn công ty có vốn nước ngoài. Điều này cũng không hoàn toàn đúng. Những tập đoàn như Masan với mã MSN hay Thế giới di động với mã MWG dù mang đậm dấu ấn cá nhân của những người sáng lập nhưng lại có hệ thống quản trị cực kỳ hiện đại và đội ngũ nhân sự giỏi nhất thị trường.
Hiểu sai về bản chất của quản trị gia đình sẽ khiến bạn dễ bị cảm xúc chi phối. Bạn có thể quá tôn sùng một vị chủ tịch mà quên mất việc đọc báo cáo tài chính, hoặc ngược lại, bạn quá sợ hãi sự “gia đình trị” mà bỏ lỡ những cơ hội đầu tư vào các doanh nghiệp tăng trưởng bền vững nhất.
Sức mạnh của sự đồng nhất: Khi tầm nhìn dài hạn được ưu tiên
Một trong những ưu điểm lớn nhất của cổ phiếu công ty gia đình chính là tầm nhìn dài hạn. Một vị CEO đi thuê thường chỉ quan tâm đến báo cáo kết quả kinh doanh theo quý hoặc theo năm để giữ ghế và nhận thưởng. Nhưng một người chủ gia đình thì khác, họ xây dựng công ty cho cả thế hệ mai sau.
Hãy nhìn vào cách Tập đoàn Hòa Phát (HPG) đầu tư vào các khu liên hợp thép khổng lồ. Đó là những dự án mất nhiều năm để xây dựng và có thể gây lỗ trong ngắn hạn. Nếu là một CEO đi thuê, họ có thể không dám mạo hiểm như vậy vì sợ ảnh hưởng đến kết quả ngay lập tức. Nhưng với một “người chủ” thực sự, họ sẵn sàng chấp nhận khó khăn hôm nay để có một vị thế độc tôn sau mười năm nữa.
Sự nhất quán trong quyết sách cũng là một điểm cộng. Khi gia đình nắm quyền chi phối, họ không mất quá nhiều thời gian để đấu đá nội bộ hay thuyết phục các nhóm cổ đông khác nhau về một chiến lược mới. Điều này giúp doanh nghiệp phản ứng rất nhanh với các biến động của thị trường.
Khi bạn mua cổ phiếu công ty gia đình, bạn thực chất đang “đặt cược” vào tài năng và đạo đức của gia tộc đó. Nếu gia tộc đó có truyền thống kinh doanh tử tế, coi trọng uy tín, bạn sẽ được hưởng lợi rất lớn từ sự bền vững mà họ tạo ra. Họ coi công ty như “đứa con” của mình, nên họ sẽ chăm sóc nó bằng tất cả tâm huyết thay vì chỉ xem đó là một công cụ kiếm tiền ngắn hạn.
Xem thêm: Đầu tư ngoại tệ là gì?
Rủi ro về tính minh bạch: Những góc khuất khó lường
Đây là phần mà người mới cần đặc biệt lưu ý. Rủi ro lớn nhất của mô hình gia đình trị chính là “giao dịch bên liên quan”. Hãy hình dung một ví dụ đơn giản: Ông chủ của công ty A (niêm yết trên sàn) cũng sở hữu riêng một công ty B (không niêm yết). Ông có thể chỉ đạo công ty A mua nguyên liệu từ công ty B với giá cao, hoặc cho công ty B vay tiền với lãi suất thấp.
Kết quả là gì? Lợi nhuận của công ty A (nơi có tiền của bạn) bị “tuồn” sang công ty B (nơi chỉ có tiền của ông ấy). Đây là một hình thức “rút ruột” tinh vi mà nếu không soi kỹ báo cáo tài chính, bạn sẽ không bao giờ thấy được. Những doanh nghiệp có cấu trúc sở hữu chéo phức tạp thường là những nơi tiềm ẩn rủi ro này cao nhất.
Vấn đề thứ hai là tính minh bạch trong việc bổ nhiệm nhân sự. Trong một công ty gia đình, những vị trí chủ chốt có thể được giao cho con cháu, người thân thay vì những người có năng lực nhất. Nếu thế hệ thứ hai, thứ ba không đủ tài năng nhưng vẫn nắm quyền điều hành, doanh nghiệp có thể đi xuống rất nhanh.
Ví dụ, bạn có thể thấy một số ngân hàng hoặc tập đoàn lớn tại Việt Nam trong quá khứ đã gặp khủng hoảng khi việc quản trị bị chi phối quá mức bởi một nhóm người trong gia đình, dẫn đến các quyết định đầu tư sai lầm hoặc vi phạm pháp luật. Tính “kiểm soát và cân bằng” trong những công ty này thường rất yếu, vì không ai dám cãi lại “người nhà”.
Câu chuyện về sự kế thừa: Điểm yếu chí tử của các đế chế
Bất kỳ một vương triều nào rồi cũng phải chuyển giao quyền lực. Với cổ phiếu công ty gia đình, giai đoạn chuyển giao từ thế hệ sáng lập sang thế hệ kế cận là thời điểm nhạy cảm nhất. Nhiều người mới mua cổ phiếu vì ngưỡng mộ vị chủ tịch tài ba, nhưng họ quên mất rằng vị chủ tịch đó không thể làm việc mãi mãi.
Tại Việt Nam, chúng ta bắt đầu thấy những sự chuyển giao rõ rệt. Như tại Ngân hàng ACB, sự chuyển giao quyền lực sang thế hệ F1 như ông Trần Hùng Huy đã diễn ra khá thành công và mang lại luồng gió mới trẻ trung, hiện đại. Tuy nhiên, không phải trường hợp nào cũng suôn sẻ như vậy.
Nếu bạn thấy một doanh nghiệp mà người sáng lập đã già, nhưng con cái họ lại không quan tâm đến kinh doanh hoặc không có uy tín trên thị trường, đó là một dấu hiệu báo động. Sự rời đi của “linh hồn” doanh nghiệp có thể khiến giá cổ phiếu lao dốc không phanh vì nhà đầu tư mất niềm tin vào tương lai.
Khi đánh giá cổ phiếu công ty gia đình, hãy đặt câu hỏi: “Nếu không có ông/bà chủ tịch đó, công ty này còn gì?”. Nếu câu trả lời là “không còn gì cả”, thì đó không phải là một khoản đầu tư bền vững. Một doanh nghiệp tốt là doanh nghiệp có hệ thống vận hành mà bất kỳ ai lên thay cũng có thể duy trì được, dù tầm nhìn có thể thay đổi chút ít.
Cách soi xét ban lãnh đạo cho người mới bắt đầu
Để đầu tư an toàn vào cổ phiếu công ty gia đình, bạn không cần phải là một chuyên gia tài chính lão luyện. Bạn chỉ cần thực hiện “bài kiểm tra đạo đức” và “bài kiểm tra năng lực” đối với ban lãnh đạo thông qua một vài bước đơn giản.
Đầu tiên, hãy nhìn vào lịch sử đối xử với cổ đông. Công ty có thường xuyên trả cổ tức bằng tiền mặt không? Một công ty làm ra tiền thật và sẵn sàng chia sẻ lợi nhuận cho cổ đông nhỏ là một dấu hiệu của sự tử tế. Ngược lại, nếu công ty liên tục báo lãi lớn nhưng năm nào cũng xin cổ đông “giữ lại lợi nhuận để tái đầu tư” hoặc phát hành thêm cổ phiếu để pha loãng tiền của bạn, hãy hết sức cảnh giác.
Thứ hai, hãy đọc kỹ phần “Giao dịch với các bên liên quan” trong báo cáo tài chính kiểm toán năm. Nếu danh sách này dài dằng dặc với những khoản cho vay, mua bán tài sản giữa công ty niêm yết và các công ty riêng của gia đình chủ tịch, đó là một điểm trừ rất lớn về tính minh bạch.
Thứ ba, hãy theo dõi những phát ngôn và hành động của chủ tịch. Một vị lãnh đạo tập trung vào hoạt động kinh doanh cốt lõi thường đáng tin hơn những người suốt ngày lên báo nói về giá cổ phiếu hay khoe khoang sự giàu có. Ví dụ, sự chân chất và quyết liệt của ông Trần Đình Long trong các đại hội cổ đông của HPG thường tạo ra niềm tin rất lớn cho nhà đầu tư vì ông nói được và làm được.
Cuối cùng, đừng bao giờ bỏ qua yếu tố pháp lý. Bạn nên thường xuyên kiểm tra xem ban lãnh đạo hoặc người thân của họ có những vụ lùm xùm nào về pháp luật hay không. Trong thị trường chứng khoán, “uy tín” là loại tài sản quý nhất nhưng cũng dễ mất nhất. Một khi uy tín gia đình bị tổn hại, cổ phiếu của họ sẽ bị thị trường quay lưng rất nhanh.
Xem thêm: Đầu tư vàng online
Kết luận: Nên hay không nên đầu tư?
Đầu tư vào cổ phiếu công ty gia đình không xấu, thậm chí đó là nơi tập trung những doanh nghiệp tốt nhất Việt Nam. Tuy nhiên, thay vì tin vào những lời đường mật hay vẻ ngoài hào nhoáng, bạn cần nhìn sâu vào bản chất của việc quản trị.
Hãy chọn những công ty gia đình nhưng có tư duy đại chúng. Đó là những nơi mà gia đình nắm quyền nhưng vẫn thuê những chuyên gia giỏi nhất về làm việc, có hệ thống kiểm soát nội bộ chặt chẽ và coi trọng quyền lợi của cổ đông nhỏ lẻ. Những mã trong rổ VN30 như VNM (dù nhà nước nắm giữ lớn nhưng quản trị cực kỳ chuyên nghiệp) hay FPT là những ví dụ về việc kết hợp giữa dấu ấn lãnh đạo mạnh mẽ và quản trị hiện đại.
Đừng quên nguyên tắc đa dạng hóa. Dù bạn có tin tưởng một gia tộc đến đâu, cũng đừng bao giờ dồn toàn bộ số vốn của mình vào một “họ” cổ phiếu duy nhất. Thị trường luôn có những biến số bất ngờ mà ngay cả những người trong cuộc cũng không lường trước được.
Đầu tư là một hành trình dài. Việc hiểu rõ về “hậu trường” của các công ty gia đình sẽ giúp bạn có một cái nhìn tỉnh táo hơn, tránh được những cái bẫy cảm xúc và bảo vệ được thành quả lao động của chính mình. Hãy nhớ, bạn mua cổ phiếu là mua một phần doanh nghiệp, hãy chắc chắn rằng người điều hành doanh nghiệp đó xứng đáng để bạn gửi gắm niềm tin.
Lưu ý: Các ví dụ về mã cổ phiếu trong bài viết chỉ mang tính chất minh họa để giải thích khái niệm, không phải là lời khuyên mua hay bán. Các quy định về quản trị công ty và công bố thông tin có thể thay đổi theo thời gian, bạn nên kiểm tra quy định hiện hành từ Ủy ban Chứng khoán Nhà nước trước khi đưa ra quyết định.
