Bạn đã bao giờ tự hỏi tại sao có những người vừa bước chân vào thị trường chứng khoán đã kiếm được lợi nhuận 20% hay 30% chỉ trong vài tuần? Họ chọn đại một mã cổ phiếu như Hòa Phát (HPG) hay Techcombank (TCB) và thấy tài sản tăng vọt. Lúc đó, họ thường nghĩ mình có năng khiếu thiên bẩm.
Nhưng thực tế, may mắn trong đầu tư đóng một vai trò lớn hơn chúng ta tưởng rất nhiều, đặc biệt là với những người mới. Việc nhầm lẫn giữa vận may và năng lực thực sự là một trong những cái bẫy nguy hiểm nhất, có thể khiến bạn mất trắng thành quả sau này.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng mổ xẻ vai trò của sự may mắn, cách nhận diện nó và quan trọng nhất là làm sao để giữ đôi chân trên mặt đất khi thị trường đang “tặng quà” cho bạn.
May mắn trong đầu tư thực chất là gì?
Nhiều người mới tham gia thị trường thường coi may mắn trong đầu tư là một điều gì đó tâm linh hoặc ngẫu nhiên. Tuy nhiên, nếu giải thích một cách dễ hiểu, may mắn ở đây chính là sự hội tụ của những yếu tố nằm ngoài tầm kiểm soát của bạn nhưng lại mang lại kết quả có lợi.
Hãy tưởng tượng bạn mua cổ phiếu của Vinamilk (VNM) đơn giản vì bạn thấy đây là một công ty sữa lớn mà ai cũng biết. Ngay sau khi bạn mua, chính phủ ban hành một chính sách mới hỗ trợ cực tốt cho ngành sữa, khiến giá cổ phiếu tăng vọt. Bạn kiếm được tiền, nhưng sự thật là bạn không hề biết về chính sách đó trước khi mua. Đó chính là may mắn.
Trong đầu tư, may mắn thường xuất hiện dưới hình thức “Thiên thời”. Đó là khi bạn tham gia vào thị trường đúng lúc xu hướng tăng (Uptrend) đang mạnh mẽ. Khi đó, gần như 90% các mã cổ phiếu trên sàn đều tăng. Bạn mua mã nào cũng thắng, từ những mã đầu ngành trong rổ VN30 như FPT, MWG đến những mã nhỏ hơn.
Sai lầm lớn nhất của người mới là cho rằng kết quả đó hoàn toàn đến từ sự phân tích thông minh của mình. Họ quên mất rằng, trong một cơn thủy triều dâng cao, tất cả các con thuyền đều được nâng lên, bất kể con thuyền đó có động cơ xịn hay chỉ là một chiếc thuyền thúng.
Xem thêm: Quy tắc 50/30/20
Tại sao người mới thường nhầm lẫn giữa tài năng và may mắn?
Có một hiện tượng tâm lý rất phổ biến gọi là “Tự tin thái quá”. Khi bạn thắng một vài thương vụ đầu tiên, não bộ sẽ tiết ra các chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác hưng phấn. Bạn bắt đầu tin rằng mình đã “đọc vị” được thị trường chứng khoán Việt Nam.
Ví dụ, giả sử bạn bỏ ra 100.000.000đ để mua cổ phiếu của Tập đoàn Masan (MSN). Chỉ sau một tháng, giá cổ phiếu tăng và bạn bán ra thu về 115.000.000đ. Với số lãi 15.000.000đ này, bạn cảm thấy việc kiếm tiền thật dễ dàng. Bạn bắt đầu nghĩ: “Tại sao mình phải đi làm vất vả trong khi chỉ cần bấm nút mua bán là có tiền?”.
Lúc này, người mới thường bỏ qua các yếu tố khách quan như:
- Thị trường chung đang trong giai đoạn hồi phục mạnh mẽ.
- Dòng tiền từ các quỹ đầu tư lớn đang đổ vào nhóm VN30.
- Tình hình kinh tế vĩ mô đang ủng hộ nhóm ngành tiêu dùng.
Họ tự thuyết phục bản thân rằng mình thắng vì mình “giỏi chọn mã”, “giỏi bắt đáy”. Sự nhầm lẫn này cực kỳ nguy hiểm vì nó dẫn đến việc họ sẽ chủ quan trong các lần đầu tư tiếp theo, thậm chí là vay mượn thêm tiền để đổ vào thị trường ngay đúng vùng đỉnh.
Cái bẫy “Thiên tài trong thị trường giá lên”
Có một câu nói nổi tiếng trong giới tài chính: “Đừng nhầm lẫn giữa kỹ năng và một thị trường đang tăng giá”. Khi thị trường chứng khoán bước vào giai đoạn Uptrend, chẳng hạn như giai đoạn năm 2020 đến 2021 tại Việt Nam, dường như ai cũng trở thành chuyên gia.
Trong giai đoạn đó, nếu bạn mua bất kỳ cổ phiếu nào như SSI, VND hay các cổ phiếu ngân hàng như MBB, VPB, khả năng cao là bạn sẽ có lãi. Nhiều người mới bắt đầu với số vốn nhỏ, thắng liên tục, sau đó tự tin dồn toàn bộ tiền tiết kiệm, thậm chí là bán đất, vay ngân hàng để đầu tư lớn hơn.
Họ tin rằng họ đã nắm giữ được “bí kíp” thành công. Nhưng sự thật là họ chỉ đang cưỡi trên một con sóng lớn. Khi con sóng đó rút đi (thị trường giảm điểm), những người này thường là những người thiệt hại nặng nề nhất. Họ không có hệ thống quản trị rủi ro, không biết khi nào nên cắt lỗ, vì trước đó họ chỉ toàn thấy thắng.
May mắn trong đầu tư lúc này giống như một liều thuốc mê. Nó làm bạn quên đi việc phải học tập, nghiên cứu và chuẩn bị cho những kịch bản xấu. Khi may mắn rời đi và nhường chỗ cho thực tế khốc liệt, những gì còn lại chỉ là sự hối tiếc.
Xem thêm: Nợ Tốt và Nợ Xấu
Đừng tuyệt vọng khi thua: Có thể bạn chỉ đang gặp vận đen
Ngược lại với sự tự cao khi thắng, nhiều người mới rơi vào trạng thái tuyệt vọng, chán nản khi bị thua lỗ. Họ bắt đầu nghi ngờ năng lực của bản thân, cho rằng mình không hợp với chứng khoán. Tuy nhiên, đôi khi cái thua đó cũng là do sự không may mắn.
Hãy lấy ví dụ: Bạn đã dành rất nhiều thời gian nghiên cứu báo cáo tài chính của Tổng Công ty Khí Việt Nam (GAS). Bạn thấy các chỉ số đều rất tốt, tiềm năng tăng trưởng rõ ràng. Bạn quyết định đầu tư một cách bài bản.
Thế nhưng, ngay ngày hôm sau, một sự kiện địa chính trị bất ngờ trên thế giới nổ ra khiến giá dầu sụt giảm nghiêm trọng, kéo theo giá cổ phiếu GAS đi xuống. Đây là một yếu tố “thiên tai” không thể lường trước. Bạn thua lỗ không phải vì bạn dốt, mà vì một biến số ngẫu nhiên đã xảy ra.
Người mới thường hay mắc sai lầm là:
- Khi thắng: Nghĩ là do mình giỏi (dù thực ra là do may mắn).
- Khi thua: Nghĩ là do mình kém (dù thực ra là do rủi ro hệ thống).
Việc hiểu đúng về may mắn trong đầu tư sẽ giúp bạn giữ được sự bình tĩnh. Nếu bạn đã làm đúng quy trình, đúng kỷ luật mà vẫn lỗ, hãy coi đó là một phần của trò chơi xác suất. Đừng để một vài trận thua do vận đen làm bạn từ bỏ con đường đầu tư dài hạn.
Làm sao để phân biệt giữa năng lực thực sự và may mắn?
Đây là câu hỏi quan trọng nhất mà bất kỳ nhà đầu tư nào cũng cần phải trả lời một cách trung thực. Để biết mình đang thắng nhờ thực lực hay nhờ “ông bà độ”, bạn có thể tự kiểm tra qua các dấu hiệu sau:
1. Bạn có kế hoạch trước khi mua không?
Nếu bạn mua một cổ phiếu như Thế Giới Di Động (MWG) chỉ vì nghe người quen phím hàng, hoặc vì thấy nó đang tăng tím trên bảng điện, thì chắc chắn 100% kết quả có được là do may mắn.
Ngược lại, nếu bạn mua vì đã phân tích lợi nhuận của doanh nghiệp, đánh giá sức cạnh tranh và có điểm dừng lỗ rõ ràng, thì kết quả đó có phần đóng góp lớn từ năng lực của bạn.
2. Bạn có giải thích được tại sao mình lãi không?
Khi ai đó hỏi bạn: “Tại sao cổ phiếu HPG của bạn lại tăng?”, nếu câu trả lời của bạn chỉ đại loại như “Thấy nó đẹp thì mua” hoặc “Thị trường tốt thì nó tăng thôi”, thì đó là dấu hiệu của sự may mắn.
Một người có năng lực sẽ giải thích được dựa trên các yếu tố như: Chu kỳ ngành thép đang hồi phục, sản lượng xuất khẩu tăng, hay chi phí nguyên liệu đầu vào đang giảm.
3. Kết quả của bạn có lặp lại được không?
May mắn thường chỉ đến một vài lần. Nếu bạn thắng 10 lệnh liên tiếp trong suốt 2 năm, qua cả những lúc thị trường thăng lẫn trầm, thì đó chính là năng lực. Nếu bạn chỉ thắng rực rỡ trong 3 tháng Uptrend rồi sau đó trả lại toàn bộ lãi (và cả vốn) cho thị trường trong 1 tháng Downtrend, thì rõ ràng thành công trước đó chỉ là phù du của vận may.
Cách đối phó với sự may mắn để bền vững trên thị trường
Chúng ta không thể loại bỏ hoàn toàn yếu tố may mắn trong đầu tư, nhưng chúng ta có thể kiểm soát cách mình phản ứng với nó.
Giữ thái độ khiêm tốn (Humility)
Khi bạn đang có một chuỗi thắng lợi, hãy luôn tự nhắc nhở mình rằng: “Trong số lợi nhuận này, có bao nhiêu phần trăm là do mình thực sự hiểu biết, và bao nhiêu là do thị trường đang ưu ái?”.
Sự khiêm tốn giúp bạn tránh được cái bẫy tự tin thái quá. Nó ngăn bạn việc dồn toàn bộ vốn liếng vào một thương vụ rủi ro chỉ vì bạn nghĩ mình không thể sai. Hãy nhớ về tấm gương của nhiều nhà đầu tư kỳ cựu trên thị trường chứng khoán Việt Nam, họ luôn nói rằng họ “sợ” thị trường. Chính sự sợ hãi và tôn trọng thị trường đó giúp họ tồn tại lâu dài.
Tập trung vào quy trình thay vì kết quả
Trong ngắn hạn, kết quả có thể bị bóp méo bởi may mắn. Một người chọn cổ phiếu bừa bãi có thể lãi nhiều hơn một người phân tích kỹ lưỡng trong một tuần cụ thể.
Nhưng về dài hạn (5 năm, 10 năm), may mắn sẽ bị triệt tiêu và năng lực sẽ lên ngôi. Thay vì chỉ nhìn vào số tiền trong tài khoản tăng bao nhiêu mỗi ngày, hãy tập trung vào việc hoàn thiện quy trình đầu tư của mình. Bạn có tuân thủ kỷ luật không? Bạn có học thêm kiến thức mới không? Bạn có kiểm soát được cảm xúc không?
Quản trị rủi ro: Chiếc phao khi vận may biến mất
Nếu bạn thắng nhờ may mắn mà không biết quản trị rủi ro, bạn sẽ sớm mất lại tất cả. Giả sử bạn đầu tư vào cổ phiếu Ngân hàng Vietcombank (VCB). Dù bạn tin tưởng đến đâu, hãy luôn có một mức giá cắt lỗ.
Ví dụ, bạn mua ở giá 90.000đ, hãy tự nhủ nếu giá giảm xuống còn 83.000đ (lỗ khoảng 8%), bạn sẽ bán để bảo vệ vốn. Việc này giúp bạn không bị “chết chìm” khi may mắn không còn đứng về phía bạn nữa.
Xem thêm: Đầu tư ETF là gì?
Bài học cho người mới: Đừng để may mắn làm mờ mắt
Thị trường chứng khoán là một môi trường cực kỳ sòng phẳng nhưng cũng đầy rẫy những sự ngẫu nhiên. Vai trò của may mắn trong đầu tư là điều không thể phủ nhận.
Nếu bạn thắng, hãy cảm ơn thị trường và tiếp tục học hỏi. Đừng vội vàng khoe khoang hay nghĩ mình là “Sói già phố Wall”. Hãy thử đặt câu hỏi: “Nếu ngày mai thị trường sập 50 điểm, mình sẽ làm gì?”. Nếu bạn chưa có câu trả lời, tức là bạn đang đầu tư dựa trên vận may nhiều hơn là thực lực.
Nếu bạn thua, đừng quá bi quan. Hãy xem xét lại xem mình sai ở đâu. Nếu bạn đã làm đúng mọi thứ mà vẫn lỗ do những sự kiện bất ngờ, hãy mỉm cười và chấp nhận đó là một phần của chi phí cơ hội.
Đầu tư là một cuộc marathon, không phải là một đường chạy nước rút 100 mét. May mắn có thể giúp bạn dẫn đầu ở 50 mét đầu tiên, nhưng chỉ có sự bền bỉ, kiến thức và kỷ luật mới giúp bạn cán đích thành công.
Kết luận
Hiểu về may mắn trong đầu tư không phải để bạn phó mặc cho số phận, mà để bạn biết mình đang đứng ở đâu. Đừng quá tự cao khi thắng, vì có thể đó chỉ là món quà của thời đại. Đừng quá tuyệt vọng khi thua, vì đó có thể chỉ là một bài kiểm tra tâm lý của thị trường.
Hãy luôn giữ một cái đầu lạnh, một trái tim ấm và một tinh thần học hỏi không ngừng. Đó mới là cách để bạn biến may mắn thành một người bạn đồng hành, chứ không phải là một “vị thần” quyết định sự sống còn của tài khoản bạn.
Hãy nhớ rằng, may mắn sẽ luôn ưu ái những người có sự chuẩn bị kỹ càng nhất. Chúc bạn luôn tỉnh táo và vững vàng trên con đường chinh phục thị trường chứng khoán Việt Nam!
(Lưu ý: Các ví dụ về mã cổ phiếu trong bài như HPG, TCB, VNM, FPT, MWG, MSN, SSI, MBB, VPB, GAS, VCB chỉ mang tính chất minh họa cho nội dung giáo dục về tư duy đầu tư, không phải là lời khuyên mua hay bán cổ phiếu. Bạn nên kiểm tra quy định hiện hành và tự chịu trách nhiệm về quyết định đầu tư của mình.)
