Bạn đã bao giờ lướt mạng xã hội và thấy những bài đăng khoe lãi năm mươi phần trăm, một trăm phần trăm, hay thậm chí là nhân hai nhân ba tài khoản chưa? Những câu chuyện về “người thật việc thật” bỏ việc văn phòng để đi đầu tư chứng khoán và trở nên giàu có xuất hiện ở khắp nơi. Điều này tạo cho chúng ta một cảm giác rằng việc kiếm tiền từ thị trường này dường như rất dễ dàng, chỉ cần chọn đúng mã cổ phiếu “siêu sao” như FPT hay HPG và ngồi chờ hái quả.
Thế nhưng, có một sự thật phũ phàng mà ít người nhắc đến: đằng sau một vài cá nhân thành công rực rỡ đó là hàng ngàn người khác đã âm thầm rời bỏ thị trường trong thua lỗ. Đây chính là biểu hiện rõ nét của sai lầm sống sót, một cái bẫy tâm lý cực kỳ nguy hiểm đối với người mới bắt đầu. Nếu không nhận ra và vượt qua được nó, bạn rất dễ đưa ra những quyết định đầu tư dựa trên những thông tin phiến diện và thiếu chính xác.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng bóc tách lớp vỏ hào nhoáng của những câu chuyện thành công. Chúng ta sẽ tìm hiểu vì sao nghiên cứu thất bại lại quan trọng hơn việc học theo công thức của người thắng cuộc. Từ đó, bạn sẽ xây dựng được một tư duy phòng thủ vững chắc để bảo vệ số vốn quý giá của mình trên hành trình đầu tư tại thị trường chứng khoán Việt Nam.
Sai lầm sống sót là gì và tại sao nó lại đánh lừa bạn?
Hiểu một cách đơn giản nhất, sai lầm sống sót là xu hướng chúng ta chỉ tập trung vào những người hoặc những sự vật đã “vượt qua” được một quá trình tuyển chọn nào đó và vô tình bỏ qua những người hoặc vật đã thất bại, đơn giản vì họ không còn xuất hiện trước mắt chúng ta nữa. Trong đầu tư, chúng ta chỉ nhìn thấy những người còn trụ lại và giàu lên, dẫn đến việc đánh giá sai lệch về xác suất thành công thực tế.
Hãy tưởng tượng bạn đang đứng trong một căn phòng có một trăm người đầu tư cổ phiếu. Sau một năm, năm người trong số đó kiếm được rất nhiều tiền và tổ chức tiệc mừng, chia sẻ bí quyết trên Facebook. Chín mươi lăm người còn lại thua lỗ, họ âm thầm đóng ứng dụng, xóa tài khoản và không bao giờ nhắc lại chuyện đầu tư nữa. Khi bạn bước vào phòng, bạn chỉ nghe thấy tiếng cười nói của năm người chiến thắng. Bạn sẽ lầm tưởng rằng tỷ lệ thắng ở đây là một trăm phần trăm, trong khi thực tế nó chỉ là năm phần trăm.
Xem thêm: Quản trị rủi ro chứng khoán
Người mới thường bị thu hút bởi những “siêu cổ phiếu” đã tăng trưởng thần tốc trong quá khứ như cổ phiếu của Tập đoàn Hòa Phát (HPG) hay FPT. Bạn nhìn vào biểu đồ giá đã tăng gấp nhiều lần và tự nhủ: “Nếu mình mua lúc đó thì giờ đã giàu rồi”. Nhưng bạn quên mất rằng, tại cùng thời điểm đó, có hàng chục doanh nghiệp khác đã phá sản, bị hủy niêm yết hoặc giá cổ phiếu chỉ còn bằng giá một cốc trà đá mà bạn không hề hay biết.
Việc chỉ nhìn vào những “kẻ sống sót” khiến chúng ta tin rằng có một công thức chung để thành công. Chúng ta bắt đầu bắt chước cách họ chọn mã, cách họ đi lệnh mà quên mất rằng yếu tố may mắn hoặc những bối cảnh thị trường đặc thù lúc đó đóng vai trò rất lớn. Khi áp dụng máy móc vào thực tế hiện tại, người mới rất dễ rơi vào tình trạng “đu đỉnh” hoặc mua phải những cổ phiếu kém chất lượng.
Vì sao chúng ta chỉ nghe về những người lãi lớn?
Có bao giờ bạn thắc mắc tại sao những câu chuyện thất bại lại ít được kể hơn không? Điều này xuất phát từ bản chất con người và cách thức truyền thông vận hành. Hiểu được điều này sẽ giúp bạn tỉnh táo hơn trước những làn sóng thông tin gây nhiễu trên thị trường chứng khoán.
Thứ nhất là tâm lý “tốt khoe xấu che”. Chẳng ai muốn thừa nhận mình đã sai lầm hay mất tiền cả. Một nhà đầu tư cá nhân có thể khoe khoang khắp nơi khi họ lãi được mười triệu đồng từ cổ phiếu Thế Giới Di Động (MWG), nhưng họ sẽ hoàn toàn im lặng khi tài sản bốc hơi một trăm triệu đồng vì một mã cổ phiếu đầu cơ nào đó. Điều này tạo ra một bức tranh giả tạo về sự thịnh vượng trên các diễn đàn đầu tư.
Thứ hai là sự ưu tiên của truyền thông. Các tờ báo tài chính và các trang tin điện tử luôn ưu tiên đăng tải những câu chuyện truyền cảm hứng về những tỷ phú tự thân, những “phù thủy” chứng khoán hay những doanh nghiệp tăng trưởng thần tốc như Vietjet (VJC) hay Vinamilk (VNM). Những câu chuyện về một người bình thường bị thua lỗ trắng tay thường không hấp dẫn người đọc và không tạo ra nhiều lượt tương tác.
Hậu quả là người mới bắt đầu luôn bị bao vây bởi các tín hiệu tích cực một cách quá đà. Bạn bắt đầu cảm thấy sốt ruột khi thấy xung quanh ai cũng có vẻ như đang kiếm được tiền dễ dàng. Tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội (FOMO) trỗi dậy, thúc giục bạn nhảy vào thị trường mà không có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt kiến thức cũng như kỹ năng quản trị rủi ro.
Việc thiếu vắng những bài học từ thất bại khiến bạn thiếu đi một “bản đồ cảnh báo” những hố đen trên thị trường. Bạn giống như một thuyền trưởng chỉ học cách lái tàu trong thời tiết đẹp qua lời kể của những người chưa từng gặp bão. Đến khi cơn bão thực sự ập đến, bạn sẽ không biết phải xử lý thế nào để cứu lấy con tàu tài chính của mình.
Xem thêm: Nhật ký đầu tư
Ví dụ điển hình từ thị trường chứng khoán Việt Nam
Để hiểu rõ hơn về sai lầm sống sót, hãy nhìn vào danh sách các cổ phiếu trong rổ VN30 – nhóm 30 cổ phiếu có vốn hóa và thanh khoản lớn nhất thị trường Việt Nam. Nhiều người cho rằng cứ mua cổ phiếu trong nhóm này là an toàn và chắc chắn có lãi trong dài hạn. Tuy nhiên, nếu nhìn lại lịch sử, danh sách VN30 thay đổi liên tục qua từng năm.
Nhiều doanh nghiệp từng là “ngôi sao” rực sáng, nằm trong nhóm dẫn dắt thị trường, nhưng sau đó đã sa sút thảm hại, thậm chí bị hủy niêm yết và biến mất khỏi bảng điện tử. Nếu bạn chỉ nhìn vào những mã đang thành công hiện tại như Ngân hàng Vietcombank (VCB) hay Tập đoàn Masan (MSN), bạn sẽ bỏ quên bài học đắt giá từ những cái tên đã ngã xuống. Những người nắm giữ cổ phiếu của các doanh nghiệp gặp sự cố quản trị hoặc kinh doanh thua lỗ kéo dài đã phải trả giá rất đắt.
Ví dụ, một nhà đầu tư nhìn vào biểu đồ tăng trưởng của cổ phiếu FPT trong 10 năm qua và kết luận rằng “đầu tư cổ phiếu công nghệ luôn thắng”. Đây là một cách hiểu sai lệch do sai lầm sống sót gây ra. Thực tế, đã có rất nhiều công ty công nghệ nhỏ khác ra đời cùng thời điểm với FPT nhưng đã phá sản hoặc không bao giờ lớn mạnh được. FPT là một “kẻ sống sót” xuất sắc, nhưng điều đó không có nghĩa là mọi công ty công nghệ đều sẽ thành công như vậy.
Hay như trong ngành bất động sản, chúng ta thường nhắc đến sự lớn mạnh của Vinhomes (VHM). Tuy nhiên, có hàng trăm doanh nghiệp bất động sản khác đã “chết lâm sàng” hoặc nợ nần chồng chất trong các giai đoạn thị trường đóng băng. Nếu bạn chỉ học theo chiến lược của người dẫn đầu mà không nghiên cứu tại sao những doanh nghiệp khác lại thất bại, bạn sẽ không thấy được những rủi ro tiềm ẩn về đòn bẩy tài chính, tính pháp lý của dự án hay sự biến động của lãi suất ngân hàng.
Việc nghiên cứu các doanh nghiệp đã thất bại giúp bạn nhận diện được những “dấu hiệu đỏ”. Đó có thể là một cơ cấu nợ quá cao, sự thiếu minh bạch trong báo cáo tài chính, hoặc các giao dịch đáng ngờ của ban lãnh đạo. Những bài học này quý giá hơn rất nhiều so với việc chỉ đọc về những dự án nghìn tỷ hay những kế hoạch kinh doanh đầy tham vọng của các doanh nghiệp đang thời kỳ đỉnh cao.
Tại sao nghiên cứu thất bại giúp bạn xây dựng “tư duy phòng thủ”?
Trong đầu tư chứng khoán, việc không để mất tiền quan trọng hơn việc kiếm được thật nhiều tiền. Một phép toán đơn giản mà mọi người mới cần nằm lòng: Nếu bạn có 100.000.000đ và thua lỗ 50%, bạn chỉ còn lại 50.000.000đ. Để quay lại con số 100.000.000đ ban đầu, bạn phải đạt mức lợi nhuận lên đến 100% trên số vốn còn lại, chứ không phải chỉ là 50%.
Nghiên cứu về những vụ phá sản, những doanh nghiệp bị hủy niêm yết giúp bạn hiểu được các kịch bản xấu nhất có thể xảy ra. Thay vì mơ mộng về lợi nhuận hai mươi phần trăm mỗi năm, bạn sẽ bắt đầu đặt ra những câu hỏi quan trọng hơn: “Điều gì có thể khiến công ty này phá sản?”, “Nếu thị trường bất ổn, doanh nghiệp này có đủ tiền mặt để duy trì hoạt động không?”.
Sai lầm sống sót khiến chúng ta tin vào những công thức thành công “mì ăn liền”. Nhưng sự thật là mỗi doanh nghiệp thành công đều có những yếu tố đặc thù khó lặp lại. Ngược lại, những lý do dẫn đến thất bại thường có những điểm chung rất rõ ràng. Bằng cách nghiên cứu các sai lầm của người khác, bạn tạo ra cho mình một bộ lọc rủi ro.
Khi bạn hiểu rằng ngay cả những “ông lớn” trong quá khứ cũng có thể sụp đổ, bạn sẽ học được cách đa dạng hóa danh mục đầu tư. Bạn sẽ không bao giờ bỏ tất cả trứng vào một giỏ, dù đó là một cổ phiếu được ca tụng đến mức nào đi chăng nữa. Bạn sẽ biết cách đặt lệnh cắt lỗ (stop-loss) để bảo vệ mình trước những biến động không lường trước được của thị trường.
Tư duy phòng thủ không khiến bạn trở nên nhút nhát, nó khiến bạn trở nên bền bỉ. Những nhà đầu tư thành công nhất không phải là những người kiếm được nhiều tiền nhất trong một đợt sóng tăng, mà là những người còn tồn tại được qua nhiều chu kỳ thăng trầm của thị trường. Họ là những người đã học được bài học từ “nghĩa địa” của những nhà đầu tư thất bại.
Người mới thường hiểu sai điều gì về các công thức thành công?
Một sai lầm phổ biến của người mới là tin rằng chỉ cần làm đúng theo các bước của một nhà đầu tư nổi tiếng nào đó là sẽ có kết quả tương tự. Bạn đọc sách về Warren Buffett và cố gắng tìm kiếm những doanh nghiệp có lợi thế cạnh tranh bền vững tại Việt Nam. Nhưng bạn lại quên mất bối cảnh thị trường Mỹ nơi ông đầu tư rất khác với thị trường Việt Nam.
Bạn thấy một người bạn lãi lớn nhờ đầu tư vào cổ phiếu Ngân hàng MB (MBB) và quyết định làm theo y hệt. Tuy nhiên, bạn không biết rằng người bạn đó đã mua từ hai năm trước với mức giá rất thấp, trong khi bạn hiện tại lại mua ở vùng giá đỉnh khi mọi tin tốt đã được phản ánh vào giá. Đây chính là lúc sai lầm sống sót khiến bạn bỏ qua yếu tố thời điểm và vị thế cá nhân.
Các công thức thành công thường được viết lại bởi những người chiến thắng, và đôi khi họ có xu hướng “hợp lý hóa” những quyết định mang tính may mắn của mình. Họ kể về tầm nhìn dài hạn, nhưng thực tế có thể họ chỉ tình cờ mua đúng lúc thị trường chung đang bùng nổ. Nếu bạn chỉ học “phần nổi” này mà không hiểu những rủi ro họ đã đối mặt (và có lẽ nhiều người khác đã gục ngã vì rủi ro đó), bạn đang tự đặt mình vào thế nguy hiểm.
Hơn nữa, người mới hay nhầm lẫn giữa “kỹ năng” và “may mắn”. Trong một thị trường tăng giá mạnh (uptrend), hầu như ai mua cổ phiếu nào cũng có lãi. Lúc này, rất nhiều “chuyên gia” tự phong xuất hiện và chia sẻ công thức làm giàu. Nếu bạn không tỉnh táo để nhận ra đây chỉ là kết quả của sự thuận lợi chung, bạn sẽ rất dễ ảo tưởng về năng lực của mình và chủ quan khi thị trường bước vào giai đoạn điều chỉnh giảm (downtrend).
Để điều chỉnh lại cách hiểu, hãy luôn đặt câu hỏi ngược lại. Thay vì hỏi “Tại sao cổ phiếu này tăng?”, hãy thử tìm những lý do tại sao nó có thể giảm. Thay vì chỉ nghe những lời khen ngợi về một mã cổ phiếu như Thế Giới Di Động (MWG), hãy thử tìm đọc những phân tích về các thách thức mà ngành bán lẻ đang phải đối mặt. Sự đa chiều trong góc nhìn chính là liều thuốc giải cho sai lầm sống sót.
Xem thêm: Bí quyết đầu tư chứng khoán bền vững
Làm thế nào để tránh bẫy “Sai lầm sống sót” trong đầu tư?
Để bảo vệ mình trước những ảo tưởng do tâm lý này gây ra, bạn cần thực hiện một số thay đổi trong tư duy và hành động thực tế. Đầu tư là một quá trình học hỏi không ngừng, và việc chọn đúng nguồn thông tin là bước đi đầu tiên quan trọng nhất.
1. Chủ động tìm kiếm thông tin tiêu cực và rủi ro
Đừng chỉ đọc những bài báo ca ngợi doanh nghiệp. Hãy tìm kiếm các báo cáo phân tích có góc nhìn phản biện. Khi nghiên cứu một mã cổ phiếu như Vinamilk (VNM), bên cạnh những con số về doanh thu và lợi nhuận, hãy chú ý đến các rủi ro về giá nguyên liệu đầu vào hay sự cạnh tranh ngày càng khốc liệt từ các đối thủ mới. Việc nắm bắt được cả hai mặt của đồng xu sẽ giúp bạn có cái nhìn khách quan hơn.
2. Nghiên cứu lịch sử thị trường và những vụ thất bại
Hãy dành thời gian tìm hiểu về các giai đoạn khủng hoảng của thị trường chứng khoán Việt Nam, ví dụ như năm 2008 hay 2022. Tìm hiểu xem tại sao nhiều cổ phiếu từng được coi là “blue-chip” lại sụt giảm mạnh. Khi bạn thấy được bức tranh toàn cảnh về những người đã ngã xuống, bạn sẽ tự khắc có ý thức cảnh giác cao hơn với số tiền của mình.
3. Tập trung vào quá trình thay vì kết quả nhất thời
Một người có thể lãi đậm nhờ đánh bạc trên thị trường chứng khoán với các cổ phiếu đầu cơ, nhưng đó không phải là một phương pháp bền vững. Đừng vì thấy họ thành công mà học theo. Hãy tập trung xây dựng một quy trình đầu tư bài bản: từ khâu lọc cổ phiếu, phân tích cơ bản, đến quản trị rủi ro. Kết quả tốt có thể đến từ may mắn, nhưng một quy trình tốt sẽ giúp bạn duy trì sự ổn định trong dài hạn.
4. Luôn kiểm tra tính thực tế của các câu chuyện thành công
Khi nghe ai đó khoe lãi, hãy tự hỏi: Họ đã đầu tư bao lâu rồi? Họ có bao nhiêu mã trong danh mục? Mã lãi này chiếm bao nhiêu phần trăm tổng tài sản của họ? Thường thì người ta chỉ khoe “mầm cây” tốt nhất mà giấu đi cả một “khu vườn” đang héo úa. Đừng để một vài con số lẻ đánh lừa cảm quan của bạn về sự thật.
5. Xây dựng kỷ luật cắt lỗ
Đây là lá chắn mạnh mẽ nhất chống lại sai lầm sống sót. Những người “không sống sót” trên thị trường thường là những người đã ôm giữ cổ phiếu lỗ quá lâu với hy vọng nó sẽ quay trở lại giá cũ. Bằng cách thiết kế một quy tắc cắt lỗ nghiêm ngặt (ví dụ lỗ 7% là bán), bạn đảm bảo rằng mình sẽ luôn nằm trong nhóm những người còn trụ lại để chờ đợi cơ hội tiếp theo.
Lời khuyên dành cho bạn: Hãy là người quan sát tỉnh táo
Thị trường chứng khoán là nơi hội tụ của cả cơ hội và rủi ro. Sai lầm sống sót khiến rủi ro trở nên mờ nhạt và cơ hội trở nên bóng bẩy một cách quá mức. Là một người mới, nhiệm vụ đầu tiên của bạn không phải là trở nên giàu có nhanh chóng, mà là trang bị cho mình bộ giáp tri thức đủ mạnh để không bị loại khỏi cuộc chơi quá sớm.
Hãy nhớ rằng, những người thành công thực sự thường rất khiêm tốn. Họ hiểu rằng để có được thành quả đó, họ đã phải vượt qua rất nhiều sai lầm và cả những yếu tố may mắn không thể kiểm soát. Thay vì cố gắng tìm kiếm “bí kíp” để lãi gấp đôi sau vài tháng, hãy tập trung vào việc học cách đọc báo cáo tài chính, hiểu về chu kỳ kinh tế và rèn luyện tâm lý vững vàng.
Đầu tư chứng khoán là một cuộc chạy marathon, không phải là một cuộc đua nước rút. Những người sống sót cuối cùng không phải là những người chạy nhanh nhất ở đoạn đầu, mà là những người biết phân phối sức lực, tránh được những hố sâu và kiên trì tiến về phía trước. Đừng để những ánh hào quang nhất thời của người khác làm bạn chói mắt và bước hụt chân.
Lưu ý: Các quy định về chứng khoán, thuế và các chỉ số tài chính có thể thay đổi theo thời gian. Bạn nên kiểm tra các quy định hiện hành từ Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và các tổ chức có thẩm quyền trước khi đưa ra quyết định đầu tư.
