Chào bạn, nếu bạn đang tìm hiểu về thị trường tài chính, chắc hẳn bạn đã từng nghe qua những câu chuyện về việc kiếm tiền cực nhanh hoặc “cháy tài khoản” chỉ trong một ngày với chứng khoán phái sinh. Vậy thực chất hợp đồng tương lai hay chứng khoán phái sinh là gì mà lại có sức hút và sự nguy hiểm lớn đến thế?
Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng bóc tách từng lớp khái niệm về chứng khoán phái sinh một cách đơn giản nhất. Chúng ta sẽ không dùng những từ ngữ chuyên môn khô khan hay những công thức toán học nhức đầu. Mục tiêu duy nhất là giúp bạn hiểu rõ bản chất của cuộc chơi này để bạn không phải mất tiền oan chỉ vì thiếu hiểu biết.
Chứng khoán phái sinh tại Việt Nam hiện nay chủ yếu được biết đến qua Hợp đồng tương lai chỉ số VN30. Đây là một công cụ tài chính mạnh mẽ, nhưng nếu bạn là người mới, hãy chuẩn bị tinh thần vì đây là một “con dao hai lưỡi” cực kỳ sắc bén. Hãy cùng Nền Tảng Đầu Tư bắt đầu hành trình khám phá này.
Chứng khoán phái sinh là gì và tại sao nó khác biệt?
Để hiểu về chứng khoán phái sinh, hãy tưởng tượng bạn và một người bạn đang cùng quan sát giá của một rổ hàng hóa, ví dụ như rổ 30 loại cổ phiếu lớn nhất Việt Nam (thường gọi là chỉ số VN30). Hai bạn không trực tiếp đi mua từng cổ phiếu đó về cất trong túi. Thay vào đó, hai bạn ký với nhau một bản thỏa thuận (hợp đồng) về việc chỉ số đó sẽ tăng hay giảm trong tương lai.
Bản chất của chứng khoán phái sinh không phải là việc bạn sở hữu tài sản. Khi bạn mua cổ phiếu của Công ty Cổ phần Sữa Việt Nam (Vinamilk – mã VNM), bạn là cổ đông, bạn sở hữu một phần công ty. Nhưng khi bạn tham gia hợp đồng tương lai, bạn chỉ đang “đặt cược” vào sự biến động giá của tài sản đó mà thôi.
Từ “phái sinh” có nghĩa là giá trị của nó được “sinh ra” từ một tài sản khác. Nếu rổ chỉ số VN30 tăng điểm, giá trị hợp đồng của người dự đoán tăng sẽ tăng theo. Ngược lại, nếu chỉ số giảm, người dự đoán tăng sẽ bị lỗ. Đó là lý do vì sao nó được gọi là công cụ dựa trên chỉ số có sẵn.
Ở Việt Nam, khi nhắc đến chứng khoán phái sinh, đa số mọi người đang nói về Hợp đồng tương lai chỉ số VN30. Đây là sản phẩm phổ biến nhất, cho phép bạn giao dịch dựa trên kỳ vọng về sự lên xuống của 30 cổ phiếu đầu tàu như Hòa Phát (HPG), Vietcombank (VCB) hay Vingroup (VIC).
Xem thêm: Cổ phiếu bất động sản
Cách hoạt động của Hợp đồng tương lai: Vị thế Long và Short
Trong thị trường cổ phiếu thông thường (thị trường cơ sở), bạn thường chỉ có một cách kiếm tiền duy nhất: mua giá thấp và chờ đợi bán giá cao. Nếu thị trường đi xuống, bạn chỉ có thể đứng nhìn tài sản bốc hơi hoặc bán cắt lỗ. Tuy nhiên, chứng khoán phái sinh lại cho phép bạn kiếm tiền ngay cả khi thị trường “sập”.
Trong cuộc chơi này, chúng ta có hai khái niệm cực kỳ quan trọng là vị thế Long (Mua) và vị thế Short (Bán). Đừng để những cái tên tiếng Anh này làm bạn bối rối, hãy hiểu chúng như sau:
Vị thế Long là khi bạn dự đoán thị trường sẽ đi lên. Bạn mở một vị thế Long và nếu chỉ số VN30 tăng đúng như dự đoán, bạn sẽ có lợi nhuận. Ví dụ, bạn dự đoán chỉ số sẽ tăng từ 1200 điểm lên 1250 điểm. Khi chỉ số chạm mốc 1250, bạn đóng vị thế và hưởng phần chênh lệch đó.
Vị thế Short là điểm đặc biệt nhất. Đây là khi bạn dự đoán thị trường sẽ đi xuống. Bạn “bán” một thứ mà bạn thậm chí chưa sở hữu, với hy vọng sẽ “mua lại” nó ở giá rẻ hơn trong tương lai. Nếu chỉ số VN30 giảm từ 1200 điểm xuống còn 1150 điểm, người giữ vị thế Short sẽ có lãi đúng bằng phần giảm điểm đó.
Chính vì khả năng kiếm tiền khi thị trường giảm điểm, chứng khoán phái sinh thường được các nhà đầu tư chuyên nghiệp dùng để bảo hiểm rủi ro. Tuy nhiên, với người mới, đây thường là nơi bắt đầu của những sai lầm vì họ coi đây là công cụ để “đánh bạc” với xu hướng của thị trường.
Xem thêm: Đầu tư ngoại tệ là gì?
Đòn bẩy tài chính: “Con quái vật” giấu mặt
Đây là phần quan trọng nhất mà mọi người mới cần phải khắc cốt ghi tâm khi tìm hiểu về chứng khoán phái sinh. Tại sao người ta lại gọi đây là kênh đầu tư mạo hiểm bậc nhất? Câu trả lời nằm ở hai chữ: Đòn bẩy.
Trong chứng khoán cơ sở, nếu bạn có 100.000.000đ, bạn chỉ mua được đúng 100.000.000đ tiền cổ phiếu của Tập đoàn Masan (MSN). Nếu MSN giảm 1%, bạn chỉ mất 1.000.000đ. Nhưng trong chứng khoán phái sinh, quy tắc trò chơi hoàn toàn khác.
Hiện nay, để giao dịch một hợp đồng tương lai VN30 có giá trị khoảng 130.000.000đ (giả định chỉ số ở mức 1300 điểm), bạn không cần phải có đủ số tiền đó. Bạn chỉ cần ký quỹ một khoản tiền nhỏ, thường là khoảng 15% đến 20% giá trị hợp đồng. Nghĩa là bạn chỉ cần có khoảng 20.000.000đ là đã có thể điều khiển một tài sản trị giá 130.000.000đ.
Điều này có nghĩa là gì? Đòn bẩy của bạn đang ở mức khoảng 1 gấp 6 hoặc 1 gấp 7 lần. Hãy xem ví dụ số học đơn giản sau để thấy sự khủng khiếp của nó:
Giả sử bạn dùng 20.000.000đ để giữ một vị thế Long tương ứng với giá trị 130.000.000đ. Nếu chỉ số VN30 chỉ cần tăng 2%, giá trị tài sản bạn đang điều khiển tăng thêm 2.600.000đ. So với số vốn 20.000.000đ ban đầu, bạn đã lãi tới 13%. Một con số cực kỳ hấp dẫn phải không?
Nhưng hãy lật ngược vấn đề. Nếu chỉ số VN30 giảm 2% (một biến động rất bình thường trong ngày), bạn sẽ lỗ 2.600.000đ. Lúc này, số vốn 20.000.000đ của bạn đã bốc hơi 13%. Nếu thị trường giảm 10%, bạn sẽ mất tới 13.000.000đ, tương đương mất 65% tổng số vốn ban đầu chỉ trong một thời gian rất ngắn.
Tại sao người mới thường nhầm lẫn giữa đầu tư và đánh bạc?
Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người mới là coi chứng khoán phái sinh giống như chơi tài xỉu hay cá độ bóng đá. Họ vào lệnh dựa trên cảm giác: “Thấy thị trường tăng nhiều rồi chắc sắp giảm” hoặc “Nghe người này người kia bảo hôm nay phái sinh sập”.
Sự nhầm lẫn này bắt nguồn từ việc thị trường phái sinh diễn biến quá nhanh. Từng giây, từng phút, số tiền trên tài khoản của bạn nhảy múa liên tục. Cảm giác phấn khích khi lãi nhanh và nỗi sợ hãi tột độ khi lỗ nặng khiến con người dễ dàng đánh mất lý trí.
Đầu tư thực thụ đòi hỏi sự phân tích kỹ thuật chuyên sâu, am hiểu về dòng tiền và các yếu tố tác động đến các cổ phiếu lớn trong rổ VN30 như Thế Giới Di Động (MWG) hay FPT. Trong khi đó, đa số người mới tham gia chứng khoán phái sinh lại giao dịch theo kiểu “may rủi”.
Bạn cần hiểu rằng, thị trường phái sinh là một trò chơi có tổng bằng không (Zero-sum game). Nghĩa là số tiền người này thắng chính là số tiền người kia mất (cộng thêm phí giao dịch cho công ty chứng khoán và thuế). Trong cuộc chơi này, bạn đang đối đầu với các robot tự động, các tổ chức tài chính lớn và những “cá mập” có kinh nghiệm hàng chục năm. Việc một người mới bước vào và mong thắng lớn không khác gì việc một người chưa từng tập võ bước lên võ đài với võ sĩ chuyên nghiệp.
Xem thêm: Cổ phiếu có cổ tức tiền mặt
Cơ chế “Margin Call” – Nỗi ám ảnh cháy tài khoản
Khi bạn tham gia chứng khoán phái sinh, công ty chứng khoán sẽ theo dõi sát sao số dư ký quỹ của bạn. Vì đòn bẩy quá lớn, nên khi thị trường đi ngược lại dự đoán của bạn, số tiền ký quỹ sẽ bị sụt giảm cực nhanh.
Có một ngưỡng gọi là ngưỡng an toàn. Nếu số tiền trong tài khoản của bạn rơi xuống dưới mức này do thua lỗ, công ty chứng khoán sẽ thực hiện lệnh “Margin Call” – gọi ký quỹ. Họ sẽ yêu cầu bạn phải nộp thêm tiền ngay lập tức để duy trì vị thế.
Nếu bạn không có thêm tiền để nộp vào, hoặc thị trường biến động quá mạnh khiến tài khoản chạm ngưỡng xử lý, công ty sẽ tự động đóng vị thế của bạn (bán cưỡng bức) để thu hồi vốn. Đây chính là lúc khái niệm “cháy tài khoản” xuất hiện. Bạn có thể mất trắng toàn bộ số tiền nộp vào chỉ sau vài phiên giao dịch biến động mạnh.
Hãy nhớ lại ví dụ về cổ phiếu ngân hàng như VPBank (VPB) hay Techcombank (TCB). Nếu bạn mua cổ phiếu cơ sở, dù giá có giảm 20%, bạn vẫn còn giữ cổ phiếu đó, bạn có thể chờ 1 năm, 2 năm để nó tăng lại. Nhưng với chứng khoán phái sinh, khi bạn đã cháy tài khoản, bạn chính thức rời cuộc chơi với bàn tay trắng. Bạn không có cơ hội “chờ đợi” vì hợp đồng có ngày đáo hạn.
Ngày đáo hạn: Điểm kết thúc của mọi dự đoán
Không giống như cổ phiếu bạn có thể giữ bao lâu tùy thích, mỗi hợp đồng tương lai trong chứng khoán phái sinh đều có một ngày hết hạn nhất định. Tại Việt Nam, ngày đáo hạn thường là ngày Thứ Năm thứ ba của tháng.
Vào ngày này, tất cả các vị thế đang mở sẽ được tất toán dựa trên giá đóng cửa của chỉ số VN30 (tính trung bình theo quy định của sở giao dịch). Mọi lãi lỗ sẽ được chốt sổ. Bạn không thể tiếp tục giữ vị thế đó sang tháng sau trừ khi bạn thực hiện việc “đảo kỳ hạn” (đóng hợp đồng cũ và mở hợp đồng mới), việc này tất nhiên sẽ tốn thêm chi phí.
Chính vì có ngày đáo hạn, áp lực về thời gian lên nhà đầu tư là rất lớn. Bạn không chỉ phải đoán đúng hướng (lên hay xuống), mà còn phải đoán đúng nó sẽ xảy ra trong bao lâu. Điều này khó hơn gấp nhiều lần so với việc đầu tư cổ phiếu dài hạn vào các doanh nghiệp tốt như Tập đoàn Bảo Việt (BVH) hay Tổng Công ty Khí Việt Nam (GAS).
Hiểu đúng về vai trò thực sự của chứng khoán phái sinh
Dù nãy giờ chúng ta nói nhiều về rủi ro, nhưng công bằng mà nói, chứng khoán phái sinh không phải sinh ra để làm “sòng bạc”. Nó có những vai trò tích cực đối với thị trường tài chính nếu được sử dụng đúng cách:
Thứ nhất là phòng vệ rủi ro (Hedging). Hãy tưởng tượng một nhà đầu tư lớn đang nắm giữ một danh mục cổ phiếu trị giá hàng tỷ đồng gồm các mã lớn như Vinhomes (VHM) hay Novaland (NVL). Họ sợ rằng thị trường sắp có một đợt điều chỉnh mạnh. Thay vì bán tháo cổ phiếu (có thể gây lỗ lớn hoặc khó mua lại), họ sẽ mở một vị thế Short trên thị trường phái sinh.
Nếu thị trường giảm thật, phần lỗ bên cổ phiếu sẽ được bù đắp bởi phần lãi từ lệnh Short phái sinh. Đây là cách họ bảo vệ thành quả đầu tư của mình. Đây là mục đích nhân văn và khoa học nhất của phái sinh.
Thứ hai là tạo thanh khoản cho thị trường. Sự sôi động của phái sinh giúp dòng tiền luân chuyển liên tục, giúp thị trường chứng khoán Việt Nam trở nên hấp dẫn hơn trong mắt các nhà đầu tư quốc tế.
Tuy nhiên, vai trò “phòng vệ” này chỉ dành cho những người đã có sẵn một “kho” cổ phiếu lớn. Với một người mới bước vào thị trường với số vốn ít ỏi và không có cổ phiếu trong tay, việc nhảy vào phái sinh thuần túy là đầu cơ tích lũy rủi ro.
Lời khuyên vàng: Tại sao người mới nên “đứng ngoài” kênh này?
Nếu bạn mới bắt đầu tìm hiểu về đầu tư, lời khuyên chân thành nhất là hãy tập trung vào chứng khoán cơ sở trước. Hãy học cách phân tích một doanh nghiệp, học cách đọc báo cáo tài chính và kiên nhẫn với sự tăng trưởng của doanh nghiệp.
Dưới đây là những lý do bạn nên đứng ngoài chứng khoán phái sinh khi chưa có kinh nghiệm:
- Tâm lý chưa vững vàng: Người mới thường bị cuốn vào bảng điện tử. Sự biến động quá nhanh của phái sinh sẽ khiến bạn dễ dàng đưa ra các quyết định sai lầm trong lúc hoảng loạn hoặc hưng phấn quá đà.
- Đòn bẩy là “thuốc độc” cho người chưa biết dùng: Đòn bẩy giúp bạn nhân lãi nhưng cũng nhân lỗ với tốc độ tương tự. Khi bạn chưa biết cách quản trị rủi ro, đòn bẩy sẽ quét sạch tài khoản của bạn nhanh hơn bạn tưởng.
- Chi phí giao dịch cao: Giao dịch phái sinh thường diễn ra rất nhiều trong ngày (day trading). Mỗi lần vào lệnh và đóng lệnh bạn đều mất phí và thuế. Nếu bạn giao dịch quá nhiều, số tiền phí này có thể bào mòn đáng kể vốn của bạn ngay cả khi bạn không lỗ do biến động giá.
- Yêu cầu kiến thức kỹ thuật cực cao: Để thắng được trong phái sinh, bạn cần am hiểu về các chỉ báo kỹ thuật, hiểu về cung cầu trong ngắn hạn và cả các yếu tố vĩ mô tác động đến các mã trụ trong VN30 như Ngân hàng Quân đội (MBB) hay Tổng Công ty Bia – Rượu – Nước giải khát Sài Gòn (SAB).
Xem thêm: Đầu tư bất động sản vốn nhỏ qua cổ phiếu và REIT
Làm thế nào để tiếp cận đúng đắn nếu bạn vẫn muốn thử?
Nếu sau khi đọc tất cả những cảnh báo trên, bạn vẫn muốn thử sức với chứng khoán phái sinh, hãy thực hiện nó một cách có kỷ luật và khoa học:
Đầu tiên, hãy dùng tài khoản ảo. Hiện nay có rất nhiều ứng dụng của các công ty chứng khoán hoặc Sở Giao dịch Chứng khoán cho phép bạn giao dịch phái sinh bằng tiền ảo nhưng theo dữ liệu thật của thị trường. Hãy thử chơi ở đó trong ít nhất 3 đến 6 tháng. Nếu bạn có thể duy trì lợi nhuận ổn định trên tiền ảo, lúc đó mới nghĩ đến việc dùng tiền thật.
Thứ hai, chỉ dùng một số vốn cực nhỏ. Đừng bao giờ mang toàn bộ số tiền tiết kiệm của mình vào phái sinh. Hãy coi đó là học phí và xác định rằng số tiền này có thể mất trắng. Chỉ nên dùng khoảng 5% đến 10% tổng tài sản đầu tư của bạn cho kênh này.
Thứ ba, luôn có lệnh dừng lỗ (Stop Loss). Đây là quy tắc sống còn. Bạn phải xác định trước rằng nếu lỗ bao nhiêu tiền thì sẽ tự động đóng vị thế, tuyệt đối không được gồng lỗ với hy vọng thị trường sẽ quay đầu. Trong phái sinh, “hy vọng” là thứ giết chết tài khoản nhanh nhất.
Cuối cùng, hãy liên tục cập nhật các quy định hiện hành. Thị trường tài chính luôn thay đổi, các quy định về tỷ lệ ký quỹ, cách tính giá đáo hạn có thể được điều chỉnh bởi các cơ quan quản lý để đảm bảo tính ổn định của thị trường. Bạn nên thường xuyên kiểm tra thông tin chính thức từ Sở Giao dịch Chứng khoán và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.
Tổng kết lại về chứng khoán phái sinh
Chứng khoán phái sinh hay hợp đồng tương lai là một công cụ tài chính cấp cao, mang lại cơ hội kiếm tiền trong cả hai chiều tăng và giảm của thị trường. Tuy nhiên, đi kèm với đó là mức độ rủi ro cực lớn do đòn bẩy tài chính và áp lực thời gian từ ngày đáo hạn.
Đối với người mới, đây thường là một “chiếc bẫy” ngọt ngào vì sự hào nhoáng của lợi nhuận nhanh. Nhưng thực tế cay đắng là đa số nhà đầu tư cá nhân mới tham gia đều chịu thua lỗ nặng nề.
Hãy nhớ rằng, đầu tư là một hành trình dài hạn để tích lũy tài sản, không phải là con đường tắt để làm giàu sau một đêm. Hãy xây dựng cho mình một nền tảng kiến thức vững chắc với chứng khoán cơ sở, học cách quản trị cảm xúc và bảo vệ vốn thật tốt trước khi nghĩ đến việc tham gia vào những cuộc chơi đầy mạo hiểm như chứng khoán phái sinh.
Chúc bạn luôn tỉnh táo và có những quyết định đầu tư đúng đắn trên thị trường tài chính!
